Στο εν λόγω λήμμα διαβάζουμε:
"γνωστή, παλιά φυλακή ανατολικά της Ακροναυπλίας, στο εσωτερικό του όρμου.
Αρκετές οι αναφορές σ’ αυτήν και στα τραγούδια και στη Λογοτεχνία, όπου περιγράφονται οι ιδιαίτερα σκληρές τιμωρίες σε βάρος των κρατούμενων, όπως και η άδικη κράτηση.
Ακούγεται στο τραγούδι: “Αντιλαλούν οι φυλακές” (1935)
Στ., μουσ., ερμην. : Βαμβακάρης."
Η πρώτη απορία μου είναι: για ποια φυλακή μιλάμε και πώς γνωρίζουμε ότι είναι η συγκεκριμένη;
Η δεύτερη απορία είναι: πού ακούγεται ο Μάρκος να εκφωνεί “Ανάπλι”;
“Ρίο” εκφωνεί -και για το Ρίο πρέπει να συνταχθεί λήμμα.
Ανάπλι είναι απλώς το Ναύπλιο. Σε συμφραζόμενα σχετικά με φυλακές, εύκολα εννοούνται οι (όποιες) φυλακές Ναυπλίου, όπως λέμε «τον πήγαν στον Κορυδαλλό» και εννοούμε στις φυακές Κορυδαλλού, αλλά Κορυδαλλός δε σημαίνει καμιά φυλακή, σημαίνει την περιοχή.
Το αν είναι ανατολικά της Ακροναυπλίας ή αλλού δεν είναι λεξιλογικό, είναι εγκυκλοπαιδικό. Το αν όμως εννοείται συγκεκριμένη φυλακή ή γενικώς «φυλακή στο Ναύπλιο» είναι λεξιλογικό.
Προσωπικά μένω με την εντύπωση ότι σημαίνει το δεύτερο, κι όχι κάποια συγκεκριμένη από τις φυλακές της πόλης.
Ή μήπως όμως κάνω λάθος;
Ο στίχος «τ’ Ανάπλι κι ο Γεντί Κουλές», εκτός από μεταγενέστερες επανεκτελέσεις του τραγουδιού του Βαμβακάρη, μαρτυρείται κι από παλιά; Αν ναι, μοιάζει να εννοεί συγκεκριμένη φυλακή, όσο κι αν δεν είναι προφανές ποιαν. Αν όχι, τότε θα μπορούσε ενδεχομένως να είναι και απλό λάθος παρανόησης,χωρίς αυτό να είναι και βέβαιο.
Υπήρξε περίοδος, εκεί κοντά στο διάστημα που μας ενδιαφέρει (τέλος 19ου - πρώτες δεκαετίες 20ού), που στο Ανάπλι να λειτουργεί μία μόνο φυλακή;
Και Μπούρτζι. Δύο φορές το λέει, και κατά το συνήθειό του δεν επαναλαμβάνει πιστά αλλά σε παραλλαγή.
Αν είναι παλιό δίστιχο της φυλακής από πριν τους Βαλκανικούς πολέμους, δε θα ήταν μόνο για φυλακές της Παλιάς Ελλάδας; Άρα το Γεντί Κουλέ είναι μεταγενέστερη προσθήκη. Ένα από τα σχόλια στο YouTube παρατηρεί ότι δε γίνεται να αντιλαλούν από τ’Ανάπλι στη Σαλονίκη, που το βρίσκω παρατραβηγμένο
Οι στίχοι προϋπήρχαν με την μορφή δίστιχων σε μουρμούρικα τραγούδια. Ο ρεμπέτης Τάκης Μπίνης , λέει στην βιογραφία του αναφερόμενος στο τραγούδι : «Για ν” αντιλαλούν οι φυλακές πρέπει να είναι απέναντι η μία στην άλλη, αλλιώς δεν έχει λογική. Ούτε μεταφορικά. Δε γράφαμε εμείς τέτοια …μεταφορικά». Και συμπλήρωνε ότι κάποιοι παλιοί το έλεγαν το τραγούδι σωστά, δηλαδή «…το Μπούρτζι και το Ιτς Καλέ…» .
Αντιλαλούν δυο φυλακές, το Ρίο κι ο Γεντή κουλές
Αντιλαλούν οι φυλακές, το μπούρτζι κι ο Γεντή κουλές
Αντιλαλούν οι φυλακές, τ’ Ανάπλι κι ο Γεντή κουλές
Αντιλαλούν δυο σήμαντρα, Συγγρού και παραπήγματα
Είναι σπανιότατο, ίσως και δεν υπήρξε ποτέ, να βρίσκονται δυο φυλακές αντικρυστά η μία στην άλλη.
Το σκεπτικό του Μπίνη, σύμφωνα με το οποίο μόνο έτσι είναι σωστό, δε με πείθει για διάφορους λόγους. Η μόνη ουσιαστική πληροφορία που μας δίνει είναι ότι το έλεγαν και έτσι.
Το σκεπτικό του @emc , αντίθετα, το βρίσκω πιο βάσιμο: πριν το ‘12 είναι λογικό να μην έλεγαν Γεντί Κουλέ. Άρα θα έλεγαν Ιτς Καλέ. Δε βλέπω γιατί αυτό τους δεσμεύει να βάλουν και στο πρώτο μισό του στίχου υποχρεωτικά άλλη αναπλιώτικη φυλακή. Θεωρώ δεδομένο ότι ο στίχος είχε ελεύθερη μορφή, μπορούσαν να βάζουν διάφορα, παραμένει όμως το ερώτημα: συγκεκριμένα για «Ανάπλι» υπάρχει καμιά αξιόπιστη καταγραφή, παλιότερη από τις επανεκτελέσεις του τραγουδιού του Μάρκου;
Με το μοτίβο του “Αντιλαλούν οι φυλακές” δεν βλέπω κάτι προγενέστερο..
Με το μοτίβο του “Αν είσαι μάνα και πονείς/έλα στη δίκη να με δεις” που λέει ο Μάρκος στην πρώτη εκτέλεση, προϋπάρχει βερσιόν με “Ανάπλι” τουλάχιστον από τη δεκαετία του 1920, καθώς δείχνει ο Κατσαρός στο “Στης Σύρας τον ανήφορο” (αν είσαι μάνα και πονείς/έλα στ’ Ανάπλι να με δεις)
Έχουμε επίσης και το “Έλα στ’ Ανάπλι δυο σκαλιά/να σου φιλήσω την ελιά”
Σε παλιό νήμα που ανακινήθηκε αυτόματα από το σύστημα, βρήκα κάτι που σχετίζεται με την παρούσα συζήτηση:
Το πώς θα αντιλαλούν οι φυλακές η μία με την άλλη το αντιπαρερχόμαστε, είναι μια παράλογη απορία που απλώς δεν μπορούσα να την απαλείψω από την παράθεση.
Αν όμως το Μπούρτζι (που το αναφέρει ρητότατα ο Μάρκος) δεν ήταν φυλακή, αυτό είναι ένα στοιχείο!
Ρε παιδιά, σιγά μην σκοτιζόταν ο Μάρκος, τη στιγμή που τον ηχογραφούσαν (ή, τη στιγμή που έγραφε το σχετικό στίχο), κατά πόσον είναι ή δεν είναι φυλακή το Μπούρτζι (ή το Ρίο, το ίδιο κάνει) ή, κατά πόσον στο Ναύπλιο λειτούργησε μόνο μία ή περισσότερες φυλακές! Έτσι του ήρθε, έτσι το εξέφερε και ούτε η πρώτη, ούτε η δεύτερη φορά είναι που συμβαίνει κάτι τέτοιο και κανείς δεν θα ερχόταν να του το κάνει ζήτημα. Κάθε περαιτέρω σχετική εντρύφηση και προσπάθεια ερμηνείας, είναι απλά χάσιμο χρόνου…
Το τραγούδι είναι προφητικό και αναφέρεται στο reverb και το delay, ή αν προτιμάτε, το βάθος και το echo, τα οποία δημιουργούσαν οι τοίχοι της φυλακής και αργότερα τα “προσομοίωσε” η ηλεκτρονική τεχνολογία.
Το Μπούρτζι λειτούργησε ως φυλακή κατά το διάστημα των ετών 1829 - 1830. Σύμφωνα με τα αρχεία από τα ΓΑΚ , αναφέρονται 3 περιπτώσεις φυλάκισης στο Μπούρτζι, κατά το διάστημα αυτών των 2 περίπου ετών, ενώ δεν αληθεύει η πληροφορία που κυκλοφορεί στο διαδίκτυο για φυλάκιση του Κολοκοτρώνη στο Μπούρτζι.
Από το 1833, στο Μπούρτζι διέμενε μόνο ο εκάστοτε δήμιος.
