Αυτό δεν καλύπτει το ερώτημα. Το ότι η ελληνικότητα και η ορθοδοξία ήταν κεντρικής σημασίας στοιχεία της πολιτισμικής τους ταυτότητας, ήταν κάτι που το μοιράζονταν μ’ όλους τους ορθόδοξους Έλληνες (ή Ρωμιούς). Τι ήταν όμως αυτό που ενοποιούσε ειδικά όλους όσους ονομάζουμε Καππαδόκες, διαφοροποιώντας τους έναντι των υπόλοιπων ελληνορθόδοξων;
Προφανώς είναι γεωγραφικός προσδιορισμός, διαφοροποιούνται λόγω της γεωγραφικής απομόνωσης και γλωσσικής διαφοράς από τους Πόντιους και τους Μικρασιάτες της Δυτικής Μικρασίας. Το πως διαφοροποιούνται από τους Καραμανλήδες νομίζω είναι πιο πολύπλοκη υπόθεση, π.χ η Σύλλη ηταν ελληνόφωνη αλλά η επιγραφή στην εκκλησία είναι καραμανλήδικη Σύλλη Ικονίου - Βικιπαίδεια
1 «Μου αρέσει»
Οκέι, διαφοροποιούνται από τους άλλους. Αυτό δεν αρκεί: αν δεν είσαι Πόντιος ή δυτικομικρασιάτης κλπ., αυτό δε σημαίνει αυτόματα ότι είσαι Καππαδόκης και ανήκεις στην ίδια ομάδα με κάθε άλλον που δεν είναι Πόντιος κλπ.
Μεταξύ τους έχουν κάτι χαρακτηριστικό κοινό που να τους ομαδοποιεί;
Γιατί γλωσσικά, για παράδειγμα, δεν έχω καταλάβει κάτι τέτοιο.
Κοίτα, όλοι Ορθόδοξοι ήταν ναι (με εξαίρεση κάποιους Ευαγγελικούς Πόντιους, λόγω επαφής με αποστολές Αμερικανών Ευαγγελικών, μέχρι σήμερα υπάρχουν στην Ελλάδα ως Ευαγγελικοί), αλλά αυτοί ήταν “πιο Ορθόδοξοι” θα λέγαμε από τους άλλους. Γιατί; Διότι πολύ απλά αυτοί επινόησαν την ίδια την Ορθοδοξία ως έναν βαθμό, δηλαδή το δόγμα της Αγίας Τριάδας με τους γνωστούς 3 Καππαδόκες ιεράρχες που λέμε κλπ. Και γενικά επειδή εκεί το μέρος εμπνέει την θρησκευτικότητα. Δεν έχεις ακούσει που λένε “η αγιοτόκος Καππαδοκία”; Σκέψου τον Πέρση (μάλλον) Ρούμι από την Βακτριανή που κατέφυγε στο Ικόνιο λόγω της εισβολής των Μογγόλων εκεί που βρισκόταν. Οπότε το μέρος δεν είναι καθόλου τυχαίο.
Αν είσαι θρησκευόμενος, θα μπορούσαμε να το θέσουμε λίγο πιο ποιητικά και ως εξής: “πιο εύκολο να περάσει η καμήλα από την δακτυλήθρα, από το να καταλάβει ένας άθεος υλιστής τους Καππαδόκες”.
Αν δεν είσαι, αν πας εκεί μπορεί να γίνεις.
Οπότε, αυτό που τους ενοποιούσε διαφοροποιώντας τους από τους άλλους Ρωμιούς, είναι απλή ιστορική πληροφορία, δεν είναι κάτι δύσκολο, είναι η ιδιαίτερη γεωγραφία του χώρου τους (οροπέδια, πέτρα, 1000+ υψόμετρο, κλπ) και ασφαλώς οι ιστορικές τους εμπειρίες και βιώματα. Όπως κάθε άλλο κομμάτι του Ελληνισμού δηλαδή.
Είναι οι ελληνικής καταγωγής Ρωμιοί στα οροπέδια και κάστρα και υπόγειες πόλεις της Καππαδοκίας που 8 αιώνες προστατεύαν και θυσιάζονταν για τα νοτιοανατολικά σύνορα του Χριστιανικού Βυζαντίου και για άλλους 8 αιώνες, κρατούσαν τον Χριστιανισμό τους υπό την κυριαρχία του Ισλάμ. Αυτές είναι οι συλλογικές τους εμπειρίες και συλλογικές μνήμες τους δηλαδή, δεν είναι κάτι το θεωρητικό όπως μπορεί να είναι για κάποιον που απλά διαβάζει για αυτά. Αυτοί που βλέπεις να χορεύουν σήμερα με τα κουτάλια, αυτοί οι ίδιοι είναι με την παραπάνω ιστορική διαδρομή, δεν είναι κάποιοι άλλοι. Αντιλαμβάνεσαι ότι μια τέτοια διαδρομή όχι απλά τους ενοποιούσε και τους διαφοροποιούσε αλλά είναι και αρκετά ιδιαίτερο σαν στοιχείο ενοποίησης, διαφοροποίησης και διαμόρφωσης αυτών και της κουλτούρας τους.
Αρα η απάντηση στο ερώτημα…
…είναι: ούτε ακριβώς το ένα ούτε ακριβώς το άλλο. Σίγουρα όχι σκόρπιοι πολυειδείς πληθυσμοί χωρίς κοινό άξονα, ούτε όμως και ενιαίος πληθυσμός με ενιαία κουλτούρα σε όλες τις τις εκφάνσεις. Πολιτισμική ποικιλία σε ορισμένα θέματα (τουλάχιστον στη γλώσσα και τη μουσική), αλλά αίσθηση ενότητας λόγω θρησκείας.
Σωστά;
1 «Μου αρέσει»
Ε, ναι, κάποια χαρακτηριστικά στην κουλτούρα των κατοίκων της Καππαδοκίας, σίγουρα είναι ενιαία: Ορθόδοξο ανατολικό δόγμα, υιοθέτηση ελληνικού αλφαβήτου για τη γραφή… Για τη μουσική δεν ξέρω, ας μιλήσει κάποιος που να έχει καλύτερη γνώση.
1 «Μου αρέσει»
Για τους Καππαδόκες, αν θέλεις τη γνώμη μου, το ιδιαίτερο είναι οι επαγγελματικές τους ασχολίες, όχι τόσο τα καλλιτεχνικά στοιχεία, το τι έκαναν και αναγκάστηκαν να κάνουν λόγω της περιοχής τους και των συνθηκών. Σε τέτοιες άγονες συνθήκες και σε υποτέλεια, χωρίς συγκεκριμένο και πειθαρχημένο πλάνο βιοπορισμού και επαγγελμάτων και αποταμίευσης δεν υπάρχει δυνατότητα επιβίωσης για τον Χριστιανό. Πχ, παστουρματζής, ξέρεις τι περιουσίες έχει βγάλει σε Ρωμιούς εκεί ο παστουρμάς; Πολιτείες ολόκληρες έχει χτίσει. Δε μιλάμε για τον αλογίσιο και κεντροασιατικό, ούτε τον αρμενικό, ούτε τον νομαδικό, μιλάμε για τον γνήσιο εκλεκτό ανατολικό ελληνοβυζαντινό παστουρμά.
Και υπόψην, αυτά έπρεπε να τα κάνουν χωρίς να προκαλούν ιδιαίτερα την προσοχή των οθωμανικών αρχών, αν περνούσαν πχ δυο χωροφύλακες από εκεί κοντά, έπρεπε να βγάλουν περίπου το αρχικό συμπέρασμα που έβγαλες κι εσύ, δηλαδή να αναρωτηθούν μεταξύ τους κάτι σαν
“-τι είναι τούτοι δω, τι έχουν κοινό”,
και να απαντήσει ο άλλος κάτι σαν
“-έλα μωρέ, κάτι γκιαούρηδες είναι, ας τους δεν ενοχλούν, πάμε παρακάτω..”
Πρέπει να λαμβάνεις κι αυτά υπόψην για την Οθωμανική Ανατολία, τα ρούχα πχ, από μακριά μοιάζουν οθωμανικά, από κοντά είναι βυζαντινά. Ή στον Πόντο για παράδειγμα, από μακριά μοιάζουν λαζικά/μαυροθαλασσίτικου τύπου σκουρόχρωμα, από κοντά είναι ελληνοχριστιανικά στις λεπτομέρειες, η κάθε ομάδα των Ρωμιών ζει στις περιοχές της δίπλα σε αντίστοιχους Μουσουλμάνους των περιοχών και στην ουσία σε κάθε καρυδιάς μουσουλμανικό καρύδι, δεν επιδιώκει να ξεχωρίζει κατευθείαν και από μακριά ως ‘Χριστιανοί’ (πχ στα μάτια οθωμανικών αρχών, ληστών, κλπ). Άλλο αν έρθουν στο χωριό και δούνε την εκκλησία και καταλάβουν ότι είναι χωριό Χριστιανών, άλλο αν βλέπουν σκόρπια άτομα ή ομάδες σε άλλα σημεία μέσα στο οθωμανικό πλήθος ή σε υπαίθρια μέρη.
Άλλα πολιτισμικά στοιχεία, δεν χρειάζονται και πολλά άλλα, Ανατολή είναι εκεί, αν πχ όλη μέρα γυρνάει κάποιος πουλώντας παστουρμάδες, γυρίζει μετά στο χωριό του, χτυπάει τις ρακές του, τους παστουρμάδες, τα σουτζούκια, κλπ, προσεύχεται ίσως να μην τους πιάσει στον ύπνο καμιά ληστρική επιδρομή και πέφτει για ύπνο. Να αρχίσει τώρα τα κλαπατσίμπαλα, να αντηχούν στις ερημιές, δεν θα ήταν και το πιο σοφό, θα ήταν σαν να δίνει σήμα από χιλιόμετρα μακριά σε κάθε τυχόν τζαναβαρέους τριγύρω και να τους κινεί την περιέργεια, “ελάτε προς τα δώ που έχει νταβαντούρι, όλο και κάτι θα βρείτε να αρπάξετε”.
Προσωπική μου εκτίμηση αυτά, από άποψη καθημερινότητας. Πιθανώς να ίσχυε χονδρικά για ένα επάγγελμα σε μια μικρή εγκατάσταση, όχι για όλους και σε κάθε μέρος.
Υπάρχει από εκδόσεις Ινφογνώμων ένας βολικός ταξιδιωτικός οδηγός του 2012 για Καππαδοκία, μικρό μέγεθος, κάτω από 15 ευρώ (αν δεν κάνω λάθος) και έχει βήμα-βήμα όλη την περιοχή κάθε χωριό και πόλη με αρχαίο-βυζαντινό-τουρκικό όνομα (όπου υπάρχουν), ιστορικά στοιχεία, όλες οι εκκλησίες, οι προσωπικότητες, φωτογραφίες, χάρτες, και κυρίως πληροφορίες για την ελληνική κοινότητα που υπήρχε κάποτε σε κάθε ένα από αυτά τα σημεία. Μουσικά-μουσικολογικά δεν έχει πολλές πληροφορίες, πιο πολύ τοπικές και επαγγελματικές πληροφορίες για κάθε κοινότητα και για την γλώσσα κάθε κοινότητας αν είναι γνωστές λεπτομέρειες.
Εδώ έχει κάποιες τουριστικές κάμερες από Καισάρεια και τον Αργαίο (βουνό), αυτό είναι πχ το (από τον 3ο μΧ αιώνα) κάστρο της Καισάρειας, από μέσα κι από έξω live, έχουν φτιάξει και αρχαιολογικό μουσείο εντός του:
https://tv.kayseri.bel.tr/kale-ici
https://tv.kayseri.bel.tr/cumhuriyet-meydani-ust
Αν υπάρχει ενδιαφέρον,
μπορούμε να πούμε ότι ισχύει πράγματι το “πολυειδείς διάφοροι” στην Καππαδοκία, όχι όμως για τους Χριστιανούς, αλλά για τους Μουσουλμάνους στην περιοχή και νομίζω στην Κεντρική Ανατολία περισσότερο από ότι σε κάθε άλλη περιοχή της Ανατολίας επί Οθωμανών.
Οι Χριστιανοί, δηλαδή Έλληνες και Αρμένιοι είναι όπως γνωρίζουμε από την Βυζαντινή εποχή και την αρχαία εποχή εκεί, δεν είναι νιόφερτοι, είναι οι “παλιοί”, υποτελείς πλέον ως 2η κατηγορία πολιτών, αυτή των Χριστιανών (στο καθεστώς dhimmi που ορίζει το Ισλάμ).
Οι διάφοροι αυτοί Μουσουλμάνοι μπορεί να είναι και εθνοτικά διάφοροι και θρησκευτικά εντός Ισλάμ, εκτός από την κυρίαρχη εθνοτική ομάδα των Τούρκων, Άραβες περαστικοί έμποροι (η περιοχή είναι εμπορικό πέρασμα από Σμύρνη προς Μεσοποταμία), Κούρδοι διαφόρων ειδών (πχ Αλεβίτες) και κάποιοι άλλοι μικρότερων ομάδων, Γιουρούκοι, Κιζιλμπασήδες, Τουρκμένοι, κλπ.
Και βέβαια, μετά την άφιξή τους στην Ανατολία, οι Κιρκάσιοι που αναφέρθηκαν ήδη στο νήμα, πρέπει να είχε μόνιμη εγκατάστασή τους μεταξύ Καισάρειας και Σεβάστειας.
Το τουρκόφωνο καππαδοκικό τραγούδι “Τσοκμέ”, όταν έχει στίχους, για κάποιον Κιρκάσιο είναι που μιλάει (“Cerkez beyim”/“Τσερκέζος μπέης”). Είχε πολλούς στην Κεντρική Ανατολία μετά το 1850 περίπου.
(instrumental)
Παρενθετικά για τους Κιρκάσιους που έχουν ενδιαφέροντες και ωραίους χορούς, έχουμε εδώ, έναν χορό που αναφέρεται σε “Μαύρη Θάλασσα”, πρέπει να είναι από πριν διωχθούν (από τους Ρώσους) από την περιοχή τους:
Και εδώ ένας αναφερόμενος ως μετά από την (μαζική) εγκατάστασή τους στην Ανατολία μετά το 1850:
Μουσουλμάνοι αυτοί βέβαια (και επιδρομικά-πολεμικός λαός), τους χρησιμοποίησαν οι Οθωμανοί όπου τους χρειάζονταν, μάλλον για ιππικό κυρίως (αλλά είχε και κάποιους κάπως πιο ανεξάρτητους από την εξουσία). Οθωμανοποιήθηκαν σχετικά γρήγορα, τουρκοποιήθηκαν μετά, αλλά υπάρχει σήμερα το εθνοτικό τους στοιχείο ακόμα και σε αναβίωση μάλιστα, μιλάνε για γενοκτονία τους (και εξορία τους) από τους Ρώσους. Ο Ναζίμ Χικμέτ πχ ήταν μισός τέτοιος στην καταγωγή.
Αυτό είναι δυστυχώς που λέμε, όταν μαλώνουν τα βουβάλια την πληρώνουν τα βατράχια… μουσουλμανικές εθνότητες στα νότια σύνορα της Χριστιανικής Ρωσίας (πχ Κιρκάσιοι), χριστιανικές εθνότητες στα βόρεια σύνορα της Ισλαμικής Οθωμανικής Αυτοκρατορίας (Πόντιοι, Αρμένιοι), μέσα στα ευρύτερα πλαίσια των εθνοθρησκευτικών και γεωπολιτικών ανταγωνισμών…
Οπότε αυτό πρέπει να είναι, από ότι λένε οι ίδιοι, το ορίτζιναλ όργανο, δίχορδο, το σχήμα δεν πρέπει να είναι μόνο ένα συγκεκριμένο αλλά και με μικρές διαφορές
Εδώ πολύ ωραίο βίντεο μαζί με beat, δείχνει μέσα στο τραγούδι και τη διαδικασία δημιουργίας του
Η 4χορδη λύρα
Πράγματι εντοπίστηκε κεμανές/κεμανοειδής λύρα, πολύ ωραία (την φέρει με λουρί στον ώμο), καταπληκτικός ήχος:
Εδώ φαίνεται καθαρά (μετά το 3ο λεπτό) ότι είναι κεμανοειδής λύρα, φαίνονται και οι συμπαθητικές και από ότι φαίνεται έχει τα κλειδιά 4+4 στα πλάγια και 4+4 στο πίσω μέρος μηχανικά, πολύ καλός:
Όπως λένε λοιπόν οι ίδιοι, το ορίτζιναλ όργανό τους είναι το δίχορδο, αυτός ο παίκτης από μόνος του φαίνεται να είναι στις μέρες μας, ο ταλαντούχος αναβιωτής, μουσικός και οργανοποιός και η 4χορδη, 5χορδη, 6χορδη (https://www.youtube.com/watch?v=g-3Y9GbP9Lg), όπως και η με συμπαθητικές, λύρες, μοιάζει να είναι απλά σύγχρονες εμπλουτισμένες βερζιόν του ορίτζιναλ οργάνου, Εγιάς Ζουμπέρ πρέπει να προφέρεται το όνομά του.
https://www.youtube.com/@shikepshine/videos
Από ότι φαίνεται και εδώ είναι που βοηθάνε τα ιστορικά στοιχεία, έχει για αυτούς εθνοτική σημασία η αναβίωση του ορίτζιναλ δίχορδου οργάνου τους, όπως φαίνεται και στη σελίδα αυτή https://www.facebook.com/groups/Shichepshine/ στην περιγραφή (σε μετάφραση) η αναφορά είναι στο ορίτζιναλ δίχορδο ενώ στα βίντεο περιλαμβάνονται και 4χορδα, ο ίδιος αυτός ο μουσικός-οργανοποιός δεν μοιάζει να αναφέρει ξεχωριστά τις εκδόσεις με 4, 5 και 6 χορδές, ούτε την έκδοση με τις συμπαθητικές, αναφέρονται ως Shichephsin και οι άλλες λύρες, σαν να περιλαμβάνονται στο όλο concept, ως umbrella term δηλαδή, αλλά ξεκινάνε από τη σημασία που έχει για αυτούς το ορίτζιναλ.
Ο κεμανές (αν θεωρήσουμε κεμανέ μόνο ότι έχει συμπαθητικές), είναι όπως βλέπουμε στις φωτογραφίες από τη σελίδα του (https://www.facebook.com/euaz.zuber) 5+11, τα κλειδιά είναι 16 συνολικά.
Δεν παίζει μόνο παραδοσιακά όμως, εδώ έχει ένα άλμπουμ του, με “Καυκάσια Ψυχεδέλεια”, ωραίος:
Bonus Μαύρης Θάλασσας:
μία ασυνήθιστη πειραματική ποντιακή λύρα ως “τσέλο”, με χορδές τσέλου, μεγάλων διαστάσεων, από κάποιον οργανοποιό στα βόρεια παράλια του Ευξείνου
Aulos στη Μαύρη Θάλασσα:
1 «Μου αρέσει»
Στην Κύπρο π.χ. οι ίδιες οι οθωμανικές αρχές επέβαλαν να ξεχωρίζουν οι χριστιανοί π.χ. φορώντας μαύρη βράκα. Και θα περίμενα αντίστοιχη προσέγγιση σε όλη την οθωμανική επικράτεια, εφόσον οι μουσουλμάνοι έχουν εντελώς διαφορετικό στάτους από τους μη μουσουλμάνους, πρέπει να ξεχωρίζουν οι μεν από τους δε.
Υπάρχει ένας δίσκος όπου αναφέρεται ότι συμμετέχει ένας παλιός κεμανετζής εκτός από τον (μοναδικό μέχρι στιγμής) Φορτουνίδη, ο Κώστας Παπαδόπουλος από τη Φτελιά Δράμας. Δεν έχω τον δίσκο, διάβασα τα στοιχεία του εδώ:
https://kepemshop.gr/product/λαϊκός-χειμώνας-2/
Ωστόσο, διαβάζοντας προσεχτικά όλες τις πληροφορίες που δίνονται (τόσο από το ίδιο το σάιτ όσο και από τις φωτογραφίες μερικών σελίδων του συνοδευτικού φυλλαδίου του δίσκου) βλέπουμε ότι πρόκειται περί λάθους. Ο Παπαδόπουλος συμμετείχε στην εκδήλωση όπου ηχογραφήθηκαν τα περισσότερα από τα τραγούδια του δίσκου, όχι όμως σε τραγούδια που τελικά περιελήφθησαν στην έκδοση (δηλαδή κάποια τραγούδια της εκδήλωσης μπήκαν στον δίσκο, κάποια όχι, κάποια άλλα που επίσης μπήκαν δεν είναι από την εκδήλωση, και ο Παπαδόπουλος έπαιξε σε κάποια της εκδήλωσης που έμειναν εκτός δίσκου).
Πάντως μαθαίνουμε ότι υπήρχε κι αυτός ο κεμανετζής. Ήταν 55 χρονών το 1983, άρα δύσκολο να ζει ακόμη. Ίσως όμως αδισκογράφητες ηχογραφήσεις του να υπάρχουν στο αρχείο του Μελίκη που οργάνωσε την εκδήλωση και επιμελήθηκε τον δίσκο.
Γκούγκλαρα για τη Φτελιά Δράμας: κατοικείται λέει κυρίως από απογόνους προσφύγων από Β. και Α. Θράκη και από Πόντο, και συγκεκριμένα από χωριά των περιοχών Κάβζας, Πάφρας, Τραπεζούντας και Σαμψούντας. Άρα ποντιακό κεμανέ θα έπαιζε. Έπαιζε επίσης και βιολί.
__________________________________________________________
Κι ένας κεμανές από τα Φάρασα, από το (άθλιο) άρθρο «Κεμανές Καππαδοκίας» της Βικιπαίδειας. Φαίνεται ότι εκτίθεται στο μουσείο Μπενάκη, και μοιάζει να μην έχει συμπαθητικές:
Ο “Master οργανοποιός”, ο μυστηριώδης Κινέζος “Mr Song”, που λέει στις περιγραφές των οργάνων ότι έχει κατασκευάσει όλα(?) τα όργανα με δύο μαθητές του, μετά από επισκέψεις σε Ιταλία για μελέτη, κλπ, υπάρχουν από δύο μαγαζιά από Κίνα σε Ebay και AliExpress, τα λεγόμενα pochette σχήματα που παράγουν πλησιάζουν μερικά σε σχήμα πολίτικης/ποντιακής/κεμανέ, 4 χορδές σε όλα και κεφάλι-κλειδιά-καβαλάρης βιολιού, προσωπικά σκέφτομαι να επενδύσω σε κάποιο, δεν είναι πολύ ακριβά (υπάρχουν και τα εξτρά κόστη φόρου και εκτελωνισμού). Εννοείται για χρήση ως λύρα, όχι οριζόντια ως βιολί. Οι φωτογραφίες είναι όλες από Ebay από αγγελίες του κατασκευαστή αυτού και έχουν στον τίτλο “pochette violin”.
Και γιατί δεν παίρνεις μια λύρα;
Αυτός ο κεμανές δεν θυμάμαι να ξανασυζητήθηκε στο φόρουμ. Κεμανέ παίζει ο Σταύρος Μιχαηλίδης, Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων.
Απίστευτοι!!!
(Κι εγώ πάντως έχω παίξει τσαμπούνα με μπιτ-μποξ, σε εθνική εορτή στο σχολείο. Μπορεί να το έχω ποστάρει κάποτε.)
Ο κεμανές φαίνεται να έχει τέσσερις κανονικές χορδές, και τίποτε άλλο.
1 «Μου αρέσει»
Επισκέφθηκα το Μουσείο της Μουσικής της Μπολόνιας, και είδα μερικά ενδιαφέροντα όργανα. Επιτρέπεται η φωτογράφηση (νομίζω ότι πλέον έχουν καταργηθεί γενικώς οι απαγορεύσεις φωτογράφησης οπουδήποτε, επειδή δεν είναι εφικτό να εφαρμοστούν!), αλλά δεν είναι εύκολο να βγάλεις ικανοποιητικές φωτογραφίες πίσω από τη βιτρίνα και σε σχετικό ημίφως.
Pochette, «βιολί της τσέπης» που, όπως ειπώθηκε από την αρχή του νήματος, το χρησιμοποιούσαν οι χοροδιδάσκαλοι. Δυστυχώς δεν έχω φτγρ της λεζάντας και δε συγκράτησα εποχή κλπ πληροφορίες. Επίσης από τη φτγρ δεν προκύπτει το μέγεθος, που είναι πολύ μικρό. Σκεφτείτε ότι το πνευστό δίπλα είναι φλογεράκι για ένα χέρι, σχεδόν μισό μπόι από μια συνηθισμένη φλογέρα.
Για να υπάρχει κάποιο μέτρο του μεγέθους, ο δίπλα ίσκιος είναι μια βιέλα με τροχό (hurdy-gurdy).
Το επόμενο όργανο μού έκανε ιδιαίτερη εντύπωση:
Όπως βλέπει ο καθένας, είναι μια τετράχορδη λύρα του «αχλαδόσχημου» τύπου, έστω κι αν εδώ δεν υπάρχει ομοιότητα με αχλάδι αλλά με δελφίνι, γιατί το σκάφος είναι συνάμα και γλυπτό. Δεν πολυδιακρίνεται στη φτγρ, αλλά πράγματι παριστάνει ένα δελφίνι.
Η λεζάντα το ονομάζει κι αυτό ποσέτ, χωρίς κανένα άλλο σχόλιο παρεκτός για το ξυλόγλυπτο: «Battista Bressano [ο κατασκευαστής], ποσέτ σε μορφή δελφινιού, τέλος 16ου-αρχές 17ου αιώνα». Μπορεί κι αυτό να ονομαζόταν ποσέτ, αλλά οργανολογικά είναι τελείως άλλο πράγμα. Τέτοιου τύπου λύρες, στην Ιταλία -στη δυτική Ευρώπη γενικότερα-, τέτοια εποχή, θα περίμενα μάλλον να ονομάζονται ρεμπέκ. Η λέξη rebec, που μ’ έναν κάπως μυστηριώδη τρόπο προέρχεται από το αραβικό rebab, δηλώνει έναν μεσαιωνικό τύπο αχλαδόσχημης λύρας που παιζόταν σ’ όλη λίγο-πολύ τη δυτική Ευρώπη, χωρίς ούτε εθνικά ούτε γλωσσικά σύνορα, και που σύντομα προσαρμόστηκε στο πρότυπο όλων των υπόλοιπων ευρωπαϊκών τοξωτών κι έτσι άρχισε να παίζεται με πατητές χορδές κι όχι από το πλάι με το νύχι όπως οι ανατολικές λύρες, και ακόμη, συχνά, στον ώμο αντί όρθια.
Αυτή εδώ όμως παίζεται με το νύχι όπως η κρητιή και οι υπόλοιπες γνωστές μας λύρες. Εδώ φαίνεται καθαρά ότι το ύψος των χορδών οδηγεί αναπόφευκτα σ’ αυτή την τεχνική, και επίσης φαίνεται και η λεζάντα:
Αν και δεν πολυφαίνεται, μπορώ να διαβεβαιώσω ότι το σύστημα κουρδίσματος με την κεφαλή και τα κλειδιά είναι όπως στην πολίτικη, τη θρακιώτικη, τις παλιότερες κρητικές και όλες γενικώς τις αχλαδόσχημες λύρες, οι χορδές εντέρινες, και από το πάχος φαίνονται να είναι η μία ψηλότερη από την άλλη κατά τη σειρά που είναι τοποθετημένες, δηλαδή όχι παλίνδρομο (re-entrant) κούρδισμα.
2 «Μου αρέσει»
Εδώ οι κεφαλές από δύο βιόλες ντ’ αμόρε. Τις έβαλα επειδή δείχνουν τι συνηθιζόταν στη Δύση όταν ένα όργανο, τοξωτό, είχε συμπαθητικές χορδές και γενικότερα πολλές χορδές στο ίδιο μπράτσο:
Όπως βλέπουμε, είναι κεφαλές στη λογική του ουτιού. Η βιόλα ντ’ αμόρε είναι υποπερίπτωση της βιόλας ντα γκάμπα. Η βιόλα ντα γκάμπα είναι μια ολόκληρη οικογένεια τοξωτών, που εκ πρώτης όψεως μοιάζουν με την οικογένεια του βιολιού αλλά -για λόγους που δεν είναι της παρούσης- δεν ανήκουν σ’ αυτήν. Υπήρχε μια ποικιλία μεγεθών, αριθμού χορδών (γενικά περισσότερες από τις τέσσερις που έχει η οικογένεια του βιολιού), συχνά είχαν μπερντέδες αλλά όχι πάντα, και επιπλέον, στην περίπτωση της βιόλας ντ’ αμόρε, είχαν και συμπαθητικές. Με τη σειρά τους οι βιόλες ντ’ αμόρε έβγαιναν κι αυτές σε διάφορους τύπους και μεγέθη. Οι συγεκριμένες είναι 18ου αιώνα, διαφορετικού τύπου, διαφορετικών μαστόρων, η πρώτη ιταλική, η δεύτερη γερμανική (βλ. παρακάτω).
Εδώ ολόκληρες:
Εδώ φαίνεται πώς περνούν οι συμπαθητιές κάτω από τις κύριες:
Όλο το σύστημα λοιπόν δουλεύει ακριβώς όπως και στον κεμανέ.
Κι εδώ οι λεζάντες. Το αριστερό όργανο: Άγνωστος, Βιόλα ντ’ αμόρε, Ιταλία 18ος αιώνας. Το δεξιό: Ματίας Γκρίσερ, Βιόλα ντ’ αμόρε (μικρή αγγλική βιόλα), Ίνσμπρουκ 1727.
2 «Μου αρέσει»
Θα τολμήσω μια υπόθεση: Πιστεύω οτι το όργανο είναι διακοσμητικό.Απο ότι διαβάζω δεν υπάρχουν στοιχεία για κατασκευαστή με τέτοιο όνομα , δεν έχει ψυχή ή bass bar και δεν ακολουθεί κάποια σχολή κατασκευής. Ο καβαλάρης είναι απο επισκευή του 1991.
Δεν έχει μάτια!
Ξέχασα να το αναφέρω, ήταν κι αυτό μία εξέλιξη στην πορεία του εξευρωπαϊσμού του ρεμπέκ: ότι αντί για μάτια (στρογγυλές ή μισοφέγγαρες τρύπες, ανάμεσα στις οποίες πατάει ο καβαλάρης - έτσι είναι στις «από δω» λύρες) έχουν τα f του βιολιού, οπότε η ψυχή είναι αθέατη και απρόσιτη. Εδώ δεν πολυδιακρίνεται τι τρύπες έχει, αλλά νομίζω ότι πρέπει να ήταν f.
Λιοπόν, πράγματι είναι εμφανώς νεότερος, αλλά το 1991 πώς το διέγνωσες; Κοίταξες τη φωτογραφία στην οθόνη με άνθρακα 12;
