Πρέπει όμως να υπάρχει και το tur, που συνδυαζόμενο με το υποκοριστικό pan, βγάζει pantur = μικρό τόξο, η αρχαιοελληνική πανδουρίς.
1 «Μου αρέσει»
Άλλη γλώσσα. Αρχαία ασσυριακά ή κάτι παρόμοιο.
1 «Μου αρέσει»
Ασσυριακά, ναι.
(και παραγεμίσματα…)
Καλησπέρα. Ασχολούμαι και από τα 17 μου χρόνια για την ποντιακή λύρα και μπορώ να σας δόσω πολλές πληροφορίες για την καταγωγή του. Ενυπάρχουν πάρα πολλά έχω να μοιραστώ μετά από τοσα χρόνια έρευνας. Αλλά πριν από αυτό δείτε τις παρακάτω του γράφεις που τράβηξα στο μουσείο λαϊκών μουσικών στην Τυφλίδα και στην δεύτερη φωτογραφία είναι από ένα μουσείο για τους λάζους της γεωργίας στο Μπατουμι:
και
3 «Μου αρέσει»
Πολύ ωραιες φωτογραφίες, ευχαριστούμε! Φαντάζομαι οτι και τα δύο μουσεία θα είναι πολύ ενδιαφέροντα.
Αλλά αυτοί είναι κεμεντζέδες: λύρες είτε ποντιακές, είτε των γειτονικών λαών (Λαζοί, Γεωργιανοί) που έχουν το ίδιο όργανο. Εδώ το θέμα είναι για τον κεμανέ, ένα όργανο πολύ λιγότερο γνωστό και μελετημένο.
Ευελπιστώ το παρακάτω να βοηθήσει έστω λίγο. Βλέπουμε μια τετράχορδη ποντιακή λύρα από το ερζερουμ που το αναφέρουν ως Roumy Kemangeh. Μάλλον πρόκειται για κεμανέ.
Δεν ξέρω αν είναι προσωπικό μου σκάλωμα, αλλά δίνω πολλή σημασία στο σχήμα και τον τύπο της κεφαλής. Στην ποντιακή λύρα είναι αυτό το εντελώς ιδιαίτερο σύστημα, όπου τα κλειδιά μπαίνουν από μπρος προς τα πίσω, η χορδή τυλίγεται στην από πίσω άκρη του κλειδιού και μετά ξαναβγαίνει μπροστά από μια τρυπίτσα. Στον κεμανέ ακολουθείται το πιο κοινό σύστημα του βιολιού.
Λειτουργικά δεν κάνει καμία απολύτως διαφορά, ωστόσο ομοιότητες ή διαφορές σε τέτοια ζητήματα μπορεί να δείχνουν κοινή ή διαφορετική, αντίστοιχα, προέλευση.
Οπότε αυτό της εικόνας θα το ονόμαζα τετράχορδο κεμεντζέ.
Το υπόλοιπο εκτός από την κεφαλή είναι χοντρά-χοντρά ίδιο στους κεμεντζέδες και στους κεμανέδες. Ο αριθμός χορδών και η παρουσία/απουσία συμπαθητικών στον κεμανέ δεν είναι σταθερά. Ο κεμεντζές βέβαια γενικά είναι πάντα τρίχορδος και χωρίς συμπαθητικές, αλλά το γεγονός ότι αυτός είναι τετράχορδος δε νομίζω ότι αρκεί για να τον κατατάξουμε αλλού.
Εκτός από Ερζερούμ, δίνει άλλες πληροφορίες; Το Ερζερούμ είχε νομίζω πληθυσμό ανάμικτο από διάφορους λαούς.
Με την παρόμοια ονομασία «Καμάντζα Ρουμ» ο Ρος Ντέιλι αναφέρει την ευρύτερη οικογένεια των αχλαδόσχημων λυρών, σε αντιδιαστολή προς την κατηγορία «Καμάντζα Ατζούζ» που περιλαμβάνει τα spike fiddles. Για τις φιαλόσχημες λύρες (κεμεντζέδες και κεμανέδες) δεν είναι σαφές αν τις εντάσσει κι αυτές στα Καμάντζα Ρουμ ή σε ξεχωριστή κατηγορία.
Δε νομίζω ότι βοηθάει αυτό που είπα (εμένα πάντα με μπέρδευε από τότε που το πρωτοδιάβασα), απλώς δίνω ένα στοιχείο σχετικό με την ονομασία Roumy Kemangeh.
Πρέπει δε να σημαίνει κάτι σαν «λύρα της Δύσης», όπως αντιλαμβάνονται τη Δύση οι… Ανατολίτες!
Με την λέξη Roumy μάλλον εννοούσαν τους έλληνες Ρωμιούς της πόλης θεοδοσούπολης. Δηλαδή, λύρα των ελλήνων θα το μετάφραζα εγώ. Πέραν ταύτα, πιστεύω ότι η ποντιακή λύρα και ο κεμανες είναι μεσαιωνικά όργανα που χρησιμοποιήθηκαν στο Βυζάντιο επι τον πλείστον. Παράλληλα μπορούμε να δούμε ευρωπαϊκά μεσαιωνικά μουσικά όργανα που ομοιάζουν με την ποντιακή λύρα και τον κεμανε. Η γαλλική βιελ δεν σας θυμίζει την ποντιακή λύρα? Ειδικά το κεφάλι του ?
Ναι μοιάζει
Αλλα υπάρχουν ενα σωρό όργανα που ειναι παραλλαγές της ίδιας βασικής ιδέας, δηλαδή της χορδής που πάλλεται με ένα τόξο. Υποθέσεις τέτοιες λοιπόν κάνουμε πολλές, οπως εγώ όταν άνοιξα το θέμα και ρώτησα αν το pochette σχετίζεται με τον κεμανέ γιατί μοιάζουν. Δυστυχώς δεν υπάρχει συστηματική τεκμηρίωση για τίποτε απο όλα αυτά και δεν γνωρίζουμε αν υπάρχει ουσιαστική σύνδεση μεταξύ βυζαντιου και δύσης στο συγκεκριμένο όργανο…
η ακόμα αν υπάρχει ουσιαστική σύνδεση με το pochette η τα όργανα που παίζονται στην Αρμενια/Γεωργία κλπ και του Καππαδόκικου κεμανέ. Αν όντως εχετε κάνει έρευνα ή αν έχετε πηγές να με κατευθύνετε φυσικά θα σας ήμουν υπόχρεος..
Τέτοια κατασκευή κεφαλής δεν είναι καθόλου αυτονόητη. Θα παραήταν σύμπτωση να την έχουν σκεφτεί ανεξάρτητα άσχετοι λαοί, ανατολικοί και δυτικοί. Σίγουρα είναι ένδειξη μιας πιθανής σχέσης. (Και παρατηρώ και το μεγάλο όργανο, σε μέγεθος τσέλου, που κάθεται στο βάθος της σκηνής…)
Αλλά μιλάμε ακόμη για κεμεντζέδες. Στους κεμανέδες πρέπει να επικεντρωθούμε.
Φυσικά και υπάρχει σύνδεση μεταξύ Βυζαντίου και δύσης. Μην ξεχνάτε, κάποτε ήμασταν ένα, η μουσική και τα τραγούδια μεταδίδονταν γρήγορα και ένας επηρέαζε τον άλλον. Ακόμα και στον πόντο είχαν ευρωπαϊκούς χορούς όπως το μητεριτσα. Για την ποντιακή λύρα και τις παραλλαγές που σε άλλα ευρωπαϊκά κράτη όπως η Γαλλία είμαι σίγουρος ότι μιλάμε για το ίδιο όργανο σε διαφορετικό σχημα, μήκος και πλάτος και μουσική. Για τον κεμανε δεν είμαι σίγουρος, αλλά ομοιάζει με την λύρα μιας φυλής κιρκάσιων του Καυκάσου. Αλλά και οι κιρκάσιοι έχουν μια γκάμα από μουσικά όργανα που είναι δυτικά που αποδύονται ότι είναι επηρεασμένοι από την δύση ως προς την μουσική τους παράδοση. Έχουν γκάιντα όμοια με αυτήν που παίζουν στην Ουαλία! Πως γίνεται αυτό !? Όσο για τους Γεωργιανούς, δεν έχουν τον κεμανε και την κεμεντζέ στην μουσική τους παράδοση. Τα δύο μουσικά όργανα (κεμεντζεδες) που βρήκα στα μουσεία τα πήρανε από την μικρή κοινότητα των λάζων που ζουν σε χωριά στην Γεωργία, συγκεκριμένα στην ατζαρία. Σε ερώτηση μου προ τον ιδιοκτήτη του μουσείου για τους λάζους της γεωργίας που μπορώ να αγοράσω έναν κεμεντζε στην γεωργία, μου απάντησε ότι πλέον δεν έχει μείνει κανένας να φτιάχνει κεμεντζε στην γεωργία και ο τελευταίος που ζούσε του δώρισε την κεμεντζε του. Ο κεμεντζες στην γεωργία, για όσους ξέρουν την ύπαρξη του, τον θεωρούν Τουρκικό/ασιατικό όργανο και όχι γεωργιανικό. Όσο για τους Αρμένιους, έχουν στην παράδοση τους τόσο τον κεμανε και τον κεμεντζε, αυτό αποδυκνυει την μικρασιατική καταγωγή τους. Πριν την δημιουργία της Αρμενίας, η μικρά Ασία ήταν γεμάτη με αρμένικες κοινότητες και σε κάποιες πόλεις όπως η τραπεζουντα η αρμένικη κοινότητα ήταν η μεγαλύτερη.
Στην ονομασία Κεμεντζέ Ρουμί περιλαμβανόταν, νομίζω, και η Πολίτικη λύρα (αχλαδόσχημη βεβαίως).
1 «Μου αρέσει»
ΕΝΑΣ από τους τελευταίους Κιρκάσιους που παίζουν Κιρκάσιους σκοπούς με την ποντιακή λύρα:
Θα ήταν καλό αν υπάρχουν συγκεκριμένες πληροφορίες να ξεκαθαρίσουμε σε ποια συγκεκριμένη περιοχή παιζόταν κάποιο όργανο από Αρμένιους. Ξεφεύγω από το θέμα αλλά οι Δυτικοί Αρμένιοι της οθωμανικής Τουρκίας και οι Ανατολικοί Αρμένιοι της τσαρικής Ρωσίας είχαν διαφορές π.χ. στη γλώσσα (όπως βλέπουμε στην απόδοση ονομάτων π.χ. Dikran/Tigran ). Υπήρχε σημαντικός πληθυσμός πέρα από την Αρμενία/Καύκασο, π.χ. στην Κιλικία (Μικρή Αρμενία), στην Κιουτάχεια, στην Κωνσταντινούπολη όπου υπάρχει αρμενική κοινότητα μέχρι σήμερα. Η αρμενική διασπορά προέρχεται κυρίως από τους πρόσφυγες του πολέμου και της γενοκτονίας Δυτικούς Αρμένιους, αλλά αρκετοί από αυτούς εγκαταστάθηκαν αργότερα στην Σοβιετική τότε Αρμενία.
Α, ωραία. Είχα συναντήσει την πληροφορία ότι παίζουν κι αυτό το όργανο οι Κιρκάσιοι (Τσερκέζοι), όπως και ένα κεμανοειδές, αλλά δεν το είχα ακούσει. Βλ. #17. Και είχα βρει ότι το λένε σίτσεψιν (ШыкIэпщын), αλλά ότι η ίδια ονομασία δηλώνει και άλλα τοξωτά, και πρωτίστως ένα άλλο (το δίχορδο με χορδές από τρίχες αλόγου, επειδή η λέξη σημαίνει «όργανο από αλογοουρά»). Ο κεμεντζές έχει κάποια ειδικότερη ονομασία για να ξεχωρίζει;
___________________
Edit: Μπα, πάλι την ίδια λέξη βλέπω στην περιγραφή:
Щхьэфит къуажэ щыщ шыкIэпшынауэ ТIэшъу Мурдин
Καλησπέρα. Η μόνη φυλή κιρκάδιων που χρησιμοποιούν τον κρεμάνε και Κεμεντζέ είναι οι Σαπσουγκ (Shapsug) Κιρκάσιοι. Δείτε παρακάτω:
1 «Μου αρέσει»
Βλέπω ότι η τελευταία φτγρ είναι από το βιβλίο «Άτλας του σίτσεψιν των Αντίγκε», όπου σίτσεψιν μεν είναι, όπως είπαμε, η κοινή ονομασία για τουλάχιστον τριών λογιών τοξωτά όργανα των Τσερκέζων, Αντίγκε δε είναι, αν έχω καταλάβει σωστά, μια από τις φυλές των Τσερκέζων (Τσερκέζοι = Κιρκάσιοι, έχουν δύο ονομασίες στα ελληνικά).
Αλλά γιατί επανερχόμαστε τόσο επίμονα στους κεμεντζέδες; Και οι τρεις φωτογραφίες κεμεντζέδες δείχνουν. Το νήμα αφορά τον κεμανέ, και ειδικότερα την τυχόν σχέση του με ευρωπαϊκά όργανα. Όχι τον κεμεντζέ.
Αν επιτρέπεται ένα σχόλιο με γενικές προτάσεις-συμβουλές πολιτισμικής κατανόησης, για τον καλοπροαίρετο που ψάχνει το κάτι παραπάνω (για όποιον θέλει να τις λάβει υπόψην):
Θα ήταν αξιοσημείωτο σφάλμα, αν προσπαθεί κάποιος να κατανοήσει τους Καππαδόκες, να του διαφεύγει το ένα και σημαντικότερο πολιτισμικό στοιχείο που είχαν κοινό οι Ρωμιοί εκεί, πριν από κάθε τι άλλο, πριν και από τη γλώσσα, δηλαδή ασφαλώς την: ΘΡΗΣΚΕΙΑ.
Αυτό δεν είναι κάτι “εξτρά” ας πούμε, από αυτό είναι που ξεκινάμε.
“Διάφοροι πολλών ειδών” δεν υπήρχαν εκεί, δύο ειδών μόνο: Μουσουλμάνοι και Χριστιανοί. Και Χριστιανοί δύο ειδών επίσης, είτε Ρωμιοί θα ήταν, είτε Αρμένιοι.
4 οι κύριες εθνοτικές ομάδες στην Οθωμανική Ανατολία (σε 2 κύρια θρησκεύματα): Τούρκοι, Κούρδοι, Έλληνες (Ρωμιοί), Αρμένιοι.
Αν μπορέσει κάποιος να καταλάβει και να ερμηνέψει σωστά τους στίχους και το νόημα των δύο ακόλουθων τραγουδιών , θα έχει καταλάβει τους Καππαδόκες, περίπου στο 50%. Το άλλο 50% είναι κάποιος πιο σύνθετο και θέλει ειδική μελέτη.
(κεμανές+βιολί)
Είναι παρμένα από αυτό το Playlist:
https://www.youtube.com/playlist?list=PL5qrMI5duOqxp46RCE4MN6Q92ObFSH6n1
Και το παραπάνω Playlist είναι από το Καππαδοκικό Αλάτι παρμένα τα τραγούδια (https://www.youtube.com/watch?v=PUNt5wA89kc), περιέχει μεταξύ άλλων και ιστορικές πληροφορίες (και για την μουσική εκεί) η εκπομπή για όσους ενδιαφέρονται.
1 «Μου αρέσει»