Δε νομίζω να υπάρχει καλύτερο μέρος να μοιραστώ τους συγκεκριμένους προβληματισμούς που μου έχουν δημιουργηθεί σαν παίκτης μπουζουκιού αλλά και σαν λάτρης του οργάνου γενικότερα.
Οι προβληματισμοί μου λοιπόν αφορούν ένα φαινόμενο που όλοι μας θα γνωρίζουμε, αλλά συζητιέται πολύ σπάνια. Πιθανώς επειδή, σε πρώτη ανάγνωση, δε φαίνεται να έχει καμία σημασία. Παρόλαυτα, δεν έχει σταματήσει να μου διεγείρει το ενδιαφέρον μέσα από παρατήρηση παλιών φωτογραφιών (κυρίως σε παλιά πάλκα) ο τρόπος που αρκετοί παλαιότεροι παίκτες κρατούσαν το όργανο. Σε αντίθεση με τον επικρατέστερο τρόπο που ακολουθούμε σήμερα, που αφορά τη στήριξη του σώματος του μπουζουκιού στο δεξί πόδι (για δεξιόχειρες) και το μπράτσο του με κλίση προς τα επάνω, παρατηρείται ότι αρκετοί παλιοί παίκτες στήριζαν το όργανο με έναν τρόπο που μπορεί να χαρακτηριστεί πιο “οριζόντιος”, όσον αφορά τις κλίσεις και τις γωνίες του οργάνου. Παραθέτω κάποιες φωτογραφίες που περιλαμβάνουν τον Τσιτσάνη, τον Παπαϊωάννου, τον Αθανασίου, τον Μακρυδάκη, αλλά ακόμη και τον Στουραΐτη να αξιοποιούν τον συγκεκριμένο τρόπο κρατήματος:
Είναι πασιφανές ότι δεν πρόκειται για τυχαίο κράτημα, εφόσον και οι τέσσερις της φωτογραφίας κρατάνε τα μπουζούκια τους με παρόμοιο τρόπο. Ίσως ήταν θέμα χώρου στο πάλκο; Η παραπάνω προσωπική πεποίθηση βέβαια δε με πείθει, γιατί να ενοχλεί η κλίση προς τα επάνω;
Ο Παπαϊωάννου φαίνεται ποτέ να μην άλλαξε τον τρόπο κρατήματος του μπουζουκιού, σε σχέση π.χ. με τον Τσιτσάνη, όπου σε βίντεο μετά το ‘60 και έπειτα φαίνεται να έχει υιοθετήσει έναν εντελώς διαφορετικό τρόπο κρατήματος, πλησιέστερο σε αυτόν που συνηθίζεται σήμερα τολμώ να πω.
5. Ο Στουραΐτης συχνά παρατηρείται να κρατάει το μπουζούκι με κλίση προς τα κάτω και συγκεκριμένη τοποθέτηση του δεξιού χεριού πάνω ή πλησίον της χορδιέρας.
Κακούργος και Στουραΐτης. Παρόμοιος χειρισμός και από τους δύο.
Και σε περίπτωση που αναρωτιέστε τι θέλω να πω με όλο αυτό, έχω και εγώ την ίδια απορία! Προφανώς και το κράτημα του οργάνου δεν έχει στερήσει κανέναν παίκτη από το να εκφράσει αυτό που θέλει παικτικά, υπάρχουν πάρα πολλοί τρόποι για να κρατηθεί ένα μπουζούκι, που όμως πιστεύω ότι αποκλίνουν πολύ λίγο ο ένας με τον άλλον σε αντίθεση με τον “οριζόντιο” τρόπο, που αφορά μια εντελώς διαφορετική αρχική τοποθέτηση του οργάνου στο σώμα.
Συζητώντας σχετικά με το παραπάνω θέμα με φίλους μπουζουξήδες, προέκυψε από κάποιους ο ισχυρισμός ότι ο αυτός ο τρόπος κρατήματος του μπουζουκιού είναι πιο φυσικός σε σχέση με τον τρόπο κρατήματος π.χ. ενός τετράχορδου μπουζουκιού ή μιας κιθάρας, καθώς αυτό σχετίζεται άμεσα με τη θέση των ώμων, των αγκώνων και των χεριών γενικότερα. Θα χρειαζόταν μεγαλύτερο άνοιγμα από το δεξί χέρι και μεγαλύτερη από το το χέρι εάν το σώμα του οργάνου ήταν μεγαλύτερο. Η δε κλίση του μπράτσου του οργάνου προς τα κάτω δεν μπορώ να καταλάβω πως μπορεί να ευνοεί στο άνετο παίξιμο, παρόλο που φαίνεται ότι ο Θύμιος δεν έχει κανένα πρόβλημα με αυτό!
Συχνά συναντώ παρόμοιο τρόπο κρατήματος παραδοσιακών εγχόρδων (π.χ. λαούτο, σπανιότερα κάποιο άλλο ταμπουροειδές) με κλίση του μπράτσου προς τα κάτω. Άμα έχετε παρόμοιους προβληματισμούς, ή ακόμα εάν χρησιμοποιείτε παρόμοιο κράτημα και έχετε καταλήξει σε πορίσματα, θα χαρώ να τα συζητήσουμε!
Σαφως και υπάρχουν πολλά παραδείγματα διαφορετικών κρατημάτων, ακόμη και από εκείνη την εποχή. Χαρακτηριστικότερο παράδειγμα αποτελεί ο ίδιος ο Μάρκος Βαμβακάρης, ο οποίος στήριζε το όργανο με εντελώς προσωπικό τρόπο, αντίθετο απ’ ό’τι περιγράφω πάνω. Παρόλαυτα επειδή έχω παρατηρήσει το συγκεκριμένο κράτημα (το “προς τα κάτω”) σε πολλούς παίκτες της εποχής, θεωρώ ότι δεν είναι τυχαίο φαινόμενο, αλλά ίσως μια τάση της εποχής, ή τέλος πάντων κάτι που δεν έχει συζητηθεί αρκετά.
ΥΓ: Νομίζω ότι στην πρώτη φωτογραφία που ανάρτησες δεν είναι ο Τσαούς, αλλά κάποιος άλλος μουσικός που το όνομά του μου διαφεύγει!
Μη μας διαφεύγει πάντως, ότι σε πολλές από τις παρατιθέμενες πιο πάνω φωτογραφίες οι μουσικοί «στήθηκαν για φωτογράφηση», χωρίς να παίζουν. Χαρακτηριστικότατο το ύφος του Γιοβάν Τσαούς, στην γνωστή φωτογράφισή του (με τον Μάρκο όρθιο πιο δεξιά, και τον Μπάτη «καλαμπόρτζη» με την κιθάρα φορτωμένη στον ώμο ανάποδα, που βέβαια στο συγκεκριμένο «απόσπασμα» δεν τους βλέπουμε). Και στην πρώτη φωτό, με πιάνο, δύο κιθάρες, ακορντεόν, τέσσερα μπουζούκια και τη Νίνου, στήσιμο βλέπω: το μικρόφωνο είναι όρθιο, με καθιστούς τους μουσικούς και σε θέση «να μην εμποδίζει», πίσω, με τους μουσικούς «φάτσα κάρτα». Μόνο προσεκτική παρακολούθηση ταινιών της εποχής θα μας έδινε κάποιες πληροφορίες και οπωσδήποτε, γενικά συμπεράσματα από τρεις, πέντε, οχτώ τυχαία παρμένες φωτογραφίες δεν είναι σωστό να βγαίνουν.
Μερικές φορές το βλέμμα και κάποιες άλλες λεπτομέρειες δείχνουν αν ο μουσικός παίζει στ’ αλήθεια ή όχι. Ο Μάρκος στη φτγρ. του #3 έχει τον νου του στα δαχτύλια του, ο Γιοβάν Τσαούς στην τελευταία του #2 έχει τον νου του στον φακό.
Στο 2:37 είναι ξεκάθαρο ότι ακόμη και ο νεαρός Ζαμπέτας, αλλά και ο Μητσάκης, παίζουν κατ’ αυτόν τον τρόπο (ακόμη και αν ο ήχος ήταν playback, γιατί να κρατάνε έτσι τα όργανά τους;). Παρακάτω παραθέτω το αντίστοιχο στιγμιότυπο σε εικόνα.
Με λίγα λόγια, θεωρώ ότι δεν είναι καθόλου τυχαίο που σε εκείνο το συγκεκριμένο χρονικό πλαίσιο (η παραπάνω ταινία “Ο πύργος των ιπποτών” είναι γυρισμένη το 1952) συναντάμε το κράτημα αυτό. Ίσως είναι απλά ιδέα μου στο κάτω κάτω, γιατί δεν είναι ο μόνος τρόπος που επικρατεί. Παρόλαυτα δεν παύει να μου διεγείρει το ενδιαφέρον και απορώ πραγματικά αν κανένας γνωρίζει κάτι παραπάνω.
πλεϊμπάκ ήταν σίγουρα, δεν έχουμε παρά να παρατηρήσουμε το αριστερό χέρι του Ζαμπέτα, άλλα παίζει και άλλα ακούμε. Και γενικά είναι πασίγνωστο ότι, εκείνες τις εποχές, με πλεϊμπάκ δούλευαν όλοι.
Σίγουρα! Αλλά, έστω και στο πλέιμπακ, υπήρχε λόγος να κρατάνε έτσι τα όργανα; Ίσως βέβαια με τον τρόπο αυτόν και λόγω της γωνίας του πλάνου, να ήταν χρήσιμο κράτημα ώστε να φαίνεται καλύτερα η τραγουδίστρια. Μπορούμε μόνο να κάνουμε υποθέσεις, μέχρι να μας δώσει τα φώτα του κάποιος που γνωρίζει κάτι παραπάνω.
Εικάζω ότι η τάση του Λεμονόπουλου να κρατάει το όργανο με κλίση προς τα επάνω μπορεί να προέρχεται και από το γεγονός ότι πριν υπάρξει μπουζουξής, έπαιζε κιθάρα. Γενικότερα, το γεγονός ότι έχει επικρατήσει αυτό το κράτημα είναι λογικό εάν λάβει κανείς υπ’ όψιν ότι ο ενδεδειγμένος τρόπος παιξίματος κλασσικής κιθάρας (που προέρχεται από μελέτη και παράδοση χρόνων) θεωρεί ότι πρέπει να δημιουργείται γωνία 45 μοιρών από το μπράτσο σε σχέση με τον οριζόντιο άξονα.
ακόμη και σε όρθια στάση έρχεται καλά το όργανο έτσι.
Κι εγώ εφαρμόζω κάποιες φορές αυτό το κράτημα κι έχω δει και τον Βασίλη Σκούτα και τον Στέλιο Παπαδόπουλο να το κάνει.
Αυτό μετατοπίζει το μπράτσο πιο αριστερά μας, άρα “απομακρύνει” με κάποιο τρόπο το “χώρο κίνησης” του αριστερού από τον άξονα του σώματός μας…
Ίσως αυτό για υπερδεξιοτεχνικά παιξίματα να μην είναι καλό και με τα χρόνια να ήρθε το όργανο σε πιο δεξιά θέση για να μπορούν οι μπουζουξήδες να κάνουν πιο πολλούς παπάδες.
Ακόμη ένα πολύ σημαντικό τεκμήριο. Δεν έχω δει ποτέ τον Παπαιωάννου να παίζει αλλιώς! Ίσως βέβαια να οφείλεται στο ύψος και τα μεγάλα, μακριά χέρια που είχε ο μπάρμπα-Γιάννης, τα οποία φαίνεται να μην περιόριζαν την ευφράδεια των ταξιμιών του και του γενικότερου παιξίματός του.
Και γω αυτό θα έλεγα. Η κιθάρα όμως έχει χοντρό μπράτσο και στην κλασσική τεχνική του 20ου αιώνα ο αντίχειρας μένει κάπου στη μέση του μπράτσου, δεν φαίνεται. Αυτό είναι σχετικά καινούρια κατάσταση, οι κιθαρίστες του 19ου αιώνα χρησιμοποιούσαν και τον αντίχειρα του αριστερού χεριού, κάτι που κάνουν βέβαια μέχρι σήμερα οι παραδόσεις της ακουστικής και τζαζ/ηλεκτρικής κιθάρας.
Στο μπουζούκι το τρίχορδο ειδικά είναι πιο δύσκολο να εφαρμοστεί η ίδια θέση του κρυμμένου αντίχειρα, αλλά ας πουν καλύτερα οι μπουζουξήδες.
