Τουφατζής , κατά λέξη, σημαίνει φυλακόβιος, είναι αυτός που έχει μια τάση προς την παρανομία και ως εκ τούτου μπαινοβγαίνει στη φυλακή για διάφορα αδικήματα που μπορεί να είναι κλοπή / ληστεία / φόνος / ναρκωτικά, για ένα εξ αυτών ή για περισσότερα, αναλόγως.
Σ’ αυτή την τάση προς την παρανομία αναφέρονται και τα αποσπάσματα από τον Τύπο, με κατάληξη όμως την «τούφα», τη φυλακή.
Το «φυλακόβιος», ως επεξήγηση, αποδίδει επαρκώς το νόημα δηλώνοντας ακριβώς μια επαναλαμβανόμενη κατάσταση, άσχετα από το εκάστοτε διαπραχθέν αδίκημα.
Προτείνω να μην απλωθούμε νοηματικά σε διαπραχθέντα αδικήματα αλλά στο αποτέλεσμα αυτών που είναι η φυλάκιση, όπως άλλωστε δηλώνει και η λέξη.
Άνθιμε, έκανα μία από τις συνηθισμένες μου εξερευνήσεις στο διαδύκτιο, και βρήκα αρκετές ενδείξεις ότι ο συνδυασμός του τουφατζή με τη φυλακή ή την φυλάκιση είναι μάλλον δόκιμος.
Άν ό άγαπητικός βρεθεί φυλακή, ή ερωμένη του εξακολουθεί τά εμβάσματα, άναμένουσα τήν έξοδο του. Έπ ’ αυτού, τό ρεμπέτικο τραγούδι μάς δίνει αρκετά στοιχεία:
Eva, μήπως βρήκες εσύ σε κείμενα εποχής τη λέξη “τουφατζής” -και να σημαίνει αυτή “φυλακόβιος”;
Τα περί “τούφας” είναι βέβαια γνωστά. Ωστόσο, εδώ συζητάμε τη λέξη “τουφατζής” και ποια είναι η σημασία της στο συγκείμενο του ποιητικού κειμένου του Παπάζογλου.
Τι μας λένε οι στίχοι; Ότι ο Νικοκλάκιας ήταν μαγκιόρος τουφατζής και κασαδόρος. Ήταν δηλαδή σούπερ ντούπερ στη δουλειά του μπουκαδόρου και του διαρρήκτη.
Πάμε και σε κείμενα εποχής και βλέπουμε ότι υπάρχει η λέξη “τουφατζής” και σημαίνει ακριβώς “λωποδύτης/διαρρήκτης”.
Και νοηματικά δηλαδή μάς ταιριάζει στο τραγούδι του Παπάζογλου αλλά και πράγματι υπάρχει, από πολύ πρώιμη εποχή, τέτοια λέξη.
Τούφα σημαίνει μεταξύ πολλών άλλων φυλακή στην παλαιά αργκό, οπότε τουφατζής είναι ο φυλακόβιος, ενώ θεωρείται ότι στη δεκαετία του 1930 μπορεί να σήμαινε και διαρρήκτης.
Βέβαια, και τη σημασία φυλακόβιος δεν τη βρίσκω αταίριαστη: λένε πως ο Νικοκλάκιας ήταν μέγας κασαδόρος και μπαινόβγαινε στις φυλακές. Δε θεωρείται αντιφατικό προς τον θαυμασμό για την τέχνη του: τις καυχιόντουσαν τις ποινές τους.
Ακόμη και το να μην απαντά πουθενά αυτούσιο το «τουφατζής» παρά μόνο με την άλλη σημασία, δεν το βρίσκω απαγορευτικό εμπόδιο. Αφού τούφα είναι η φυλακή, εύλογο είναι τουφατζής να σημαίνει τον φυλακόβιο, ακόμη κι αν δεν έτυχε να αποτυπωθεί σε κάποιο κείμενο. Το ότι παράλληλα σημαίνει και υποπερίπτωση διαρρήκτη είναι ανεξάρτητο.
Νομίζω ότι ο στίχος του Παπάζογλου επιτρέπει και τις δύο ερμηνείες. Σαν τελική ιστορία, η ίδια είναι έτσι κι αλλιώς, δεν αλλάζει κάτι επί της ουσίας. Λένε πως αυτός ο ταλαίπωρος ναρκομανής, πριν φτάσει σ’ αυτά τα χάλια, ήταν δυναμικός στην πιάτσα, καλός κλέφτης.
Εδώ συναντάμε το ζευγαράκι τουφατζής και κασαδόρος! (καλή ώρα όπως στο τραγούδι)
«[…] μας έκανε να χάσουμε τη μεγάλη ιδέα πούχαμε για τους κασαδόρους και για τους τουφατζήδες, μ’ όλο που οι κασαδόροι εκείνοι που ανοίγαν τα χρηματοκιβώτια κ’ οι τουφατζήδες –όσοι σπάγαν ή ανοίγαν με κλειδαριές τα μαγαζιά- το λέγανε […]»
Βρήκαμε κάπου ότι “τουφατζής” σημαίνει “φυλακόβιος”;
Αυτό που έχουμε βρει πέραν πάσης εύλογης αμφιβολίας είναι ότι πρωτίστως “τουφατζής” σημαίνει λωποδύτης/διαρρήκτης.
Εάν “παράλληλα” σημαίνει και “φυλακόβιος” μένει να τεκμηριωθεί
Τεκμηρίωση δεν έχουμε. Όμως ο σχηματισμός «τούφα» (με την έννοια της φυλακής) > «τουφατζής» είναι τόσο προφανής, που δεν μπορούμε να τον αποκλείσουμε. Η απουσία τεκμηρίων θα μπορούσε να είναι και συμπτωματική, ότι κανείς δεν έτυχε να βάλει σε κείμενο ή τραγούδι τη λέξη χρησιμοποιώντας την ξεκάθαρα μ’ αυτή τη σημασία.
Θεωρώντας όμως ότι όποιος ήξερε την τούφα-φυλακή εύκολα θα σκεφτόταν (και θα έλεγε) και τουφατζής για τον φυλακόβιο, βρίσκουμε τον στίχο του Παπάζογλου όπου μια τέτοια ερμηνεία είναι πιθανή.
Η άλλη έννοια (υποπερίπτωση διαρρήκτη) παραμένει βεβαιον ότι υπήρχε, και παραμένει πιθανό να είναι και αυτή που εννοεί ο Παπάζογλου. Όμως η ύπαρξη της μιας έννοιας δεν αποκλείει την ύπαρξη και της άλλης, και ο συγκεκριμένος στίχος στέκει, κατά τη γνώμη μου βέβαια, και με τις δύο.
Και υπήρχε και ως “ζευγάρι” όπως είδαμε παραπάνω: “τουφατζήδες και κασαδόροι”
Οπότε, κατ’ εμέ, το ερμήνευμα θα πρέπει να αναδιαμορφωθεί οπωσδήποτε και να εναρμονιστεί με το τεκμηριωτικό υλικό. Η σημασία “φυλακόβιος” θα πρέπει δευτερευόντως να αναφέρεται ως εικασία.
Συζητάμε για τη λέξη «τουφατζής», για την οποία σε κανένα κείμενο εποχής δεν μας έχει υποδειχθεί εδώ στη συζήτηση ότι απαντά με τη σημασία του φυλακόβιου.
Κατ’ αρχάς το βιβλίο δεν λέγεται έτσι αλλά Λογια της Πιάτσας (Π. Σταθόπουλος, 2018) και κατά δεύτερον πρόκειται για πρόχειρο συμπίλημα ελεγχόμενης αξιοπιστίας.
