Υπάρχει κι εκείνο το παλιό ούτι στη Ρόδο που έχει καταγραφεί στο μουσείο ως «λαούτο», και προσωπικά μου έχει συμβεί πριν δέκα χρόνια αφηρημένος να πω «λαούτο» ένα ούτι μπρούμυτο και σε συμφραζόμενα που θα περίμενε κανείς λαούτο, και να με κοροϊδεύουν.
Από λάθος, προφανώς, όχι για να αποτυπώσει τοπική/εναλλακτική ονομασία.
Βέβαια η λ. λαούτο, εκτός από συγκεκριμένα όργανα όπως το ελληνικό λαούτο ή το ευρωπαϊκό αναγεννησιακό λαούτο, σημαίνει και κατηγορία οργάνων, ευρύτατη μάλιστα, στην οποία ανήκει και το ούτι. Μ’ αυτή την έννοια, είναι πθιανό να συναντήσουμε πουθενά αναφορές του τύπου «στην τάδε περιοχή παίζεται ένα άταστο λαούτο με κοντό βραχίονα, σπαστή κεφαλή κλπ.» και να εννοούν ούτι.
Υπάρχουν επίσης παλιά περιηγητικά κείμενα όπου διάφορα όργανα ονομάζονται με βάση κάποιο παρόμοιο όργανο που να είναι οικείο στον συγγραφέα και τους αναγνώστες του, σε φάση «ελληνική κιθάρα», «αραβικό μαντολίνο» κλπ. Αυτά μπορεί να είναι οτιδήποτε, άρα κι ένα «λαούτο» μπορεί να είναι ούτι. Τις προάλλες δεν είδαμε και τον Χρύσανθο (που δεν ήταν περιηγητής!) να μιλάει για τρία είδη λύρας, ένα εκ των οποίων είναι το βιολί;
Για την Κωνσταντινούπολη δεν υπάρχει συγκεκριμένη εποχή που μπαίνει το ούτι και εκτοπίζει τη λαύτα, γύρω στο 1878; Κάτι θυμάμαι ότι ήταν συνειδητή στροφή των οθωμανών προς τον αραβικό κόσμο, στη φάση που άρχισαν να χάνουν τα Βαλκάνια.
1 «Μου αρέσει»
Ίσως αυτά να τα είχαμε διαβάσει στο: Elias, N., Lavta, étude pour un luth d’Istanbul (The Isis Press Istanbul, 2012), (PDF) Lavta, étude pour un luth d'Istanbul (The Isis Press Istanbul, 2012) | Nicolas Elias - Academia.edu
Εγώ κάτι θυμάμαι ότι ήταν στροφή προς το τρανσπόρτο (γμτ, στα γαλλικά;)
Θα μπορούσε, θεωρητικά, να σημειωθεί κάτι τέτοιο ή παρόμοιο. Μην μας διαφεύγει όμως και η ετυμολογική διάσταση του θέματος: ως πασίγνωστον, η ονομασία λαούτο προέκυψε, στην προαναγεννησιακή / αναγεννησιακή Ευρώπη από αναγραμματισμό της λέξης al ud που συνόδευε το όργανο, όταν «προχώρησε» βορειοανατολικά της Ισπανίας, όπου πέρασε από Αφρική και που βεβαίως σημαίνει (το) ξύλο, όπως και το σκέτο ud.
Κι εγώ κάτι παρόμοιο θυμάμαι. Η στάνταρ ζυγιά στην Κων/λη ήταν η πολίτικη λύρα και η λάφτα, ως συνοδεία της. Από εκεί σιγά σιγά η λάφτα πέρασε, και αυτή, στην υπό διαμόρφωση ορχήστρα λεπτών οργάνων (ince saz) της σήμερα λεγόμενης «κλασικής» τουρκικής μουσικής. Είχε όμως μειονέκτημα, όσο διεδίδετο η τεχνική του τρανσπόρτου, για καλύτερο σονάρισμα της φωνής του καθενός συγκεκριμένου τραγουδιστή, αργότερα και τραγουδίστριας. Χωρίς μετακίνηση μπερντέδων, που και αυτή δεν ήταν καθόλου απλή, η λάφτα δεν μπορούσε να καλύψει όλες τις αναγκαίες για τον κάθε τραγουδιστή αλλαγές τονικότητας. Έ, το ούτι, με τυφλό μπράτσο, δεν έχει τέτοιο πρόβλημα. Και γι αυτόν το λόγο σιγά σιγά υποκατέστησε τη λάφτα.
Ναι, αναφέρονται αυτά στην παραπάνω διατριβή
1 «Μου αρέσει»
Πολύ σωστά. Έχουμε όμως πληροφορίες από τον Εβλιά Τσελεμπή ότι το ούτι ήδη είχε μια μεγάλη ανάπτυξη πριν, γύρω στο 1600 και ξεκίνησε η παρακμή του μετά το 1700. Ο συγκεκριμένος όταν μιλάει για ούτι ξέρει πολύ καλά το όργανο. Θεωρούν ότι η εισαγωγή του ουτιού στην Κωνσταντινούπολη στα μέσα του 19ου αιώνα στην ουσία είναι αναγέννηση του οργάνου.
Σοβαρά τώρα; το ούτι τότε είχε σίγουρα διαφορετική μορφή και δεν είμαι σίγουρος αν είχε όσες χορδές έχει τώρα. Είναι όπος ο ταμπουράς, άλλο όργανο ο ταμπουράς του τότε, και άλλο όρργανο ο ταμπουράς τέλη 20ου και αρχές 21ου αιώνα. Καλός ή κακός έχουν αλάξει τα όργανα άπο τότε,κι ας τα λέμε παραδοσιακά και πατροπαράδοτα.
Ναι είχε μια μεγάλη ανάπτυξη και τότε, αλλά εγώ έχω ακούσει πως αυτά τα όργανα πήραν την σημερινή τους μορφή τέλη 19του αιώνα,κι ας είναι πανάρχαια όργανα.
Και τώρα υπάρχουν διαφορετικά ούτια, με διαφορετικό αριθμό χορδών κλπ. Ιρακινό, τούρκικο… Αλλά είναι σαφώς ούτια.
1 «Μου αρέσει»
Όλα τα όργανα έχουν την εξέλιξή τους. Άλλα συνεχίζουν και υπάρχουν και σήμερα και άλλα πεθαίνουν, όπως ο ταμπουράς. Η μορφή του ουτιού είχε καταλήξει από πολύ παλιά. Ο αριθμός των χορδών δεν αλλάζει την μορφή του οργάνου, απλά αλλάζει τις δυνατότητές του και τον ρόλο που καλείται να παίξει. Είτε σολιστικό είτε συνοδευτικό.
Εξετάζεις το όργανο από την δική μας πλευρά ( Έλλάδα), αλλά αυτό είναι λάθος. ΓΙατί ενώ εδώ δεν έχει παράδοση, π.χ. στον αραβικό κόσμο είναι το κύριο όργανο και έχει μια συνεχή ιστορία για αιώνες χωρίς να αλλάξει.
Υπάρχουν οδηγίες κατασκευής του από τον 10ο αιώνα.
" Στην εγκυκλοπαίδεια του Ikhwan al-afa του 10ου αιώνα, δίνονται τα χαρακτηριστικά κατασκευής του ουτιού ως εξής: «Το μήκος πρέπει να είναι μιάμιση φορά το πλάτος, το βάθος το μισό του πλάτους, και το χέρι το ένα τέταρτο του μήκους». Έτσι, εάν το χέρι είναι 20 cm, όπως είναι σήμερα, το συνολικό μήκος θα έπρεπε να είναι 80cm."
Όπως και να χει, ότι τα όργανα πάντα εξελίσσονται είναι αναμφισβήτητο. Κάποια όμως είναι ζωντανά απολιθώματα, και το ούτι είναι ένα από αυτά.
3 «Μου αρέσει»
Ίσως αλλά το σύνδεσα με ένα άλλο κείμενο που δεν έχει σχέση με μουσική, καθαρά ιστορική ανάλυση της μετεξέλιξης της οθωμανικής αυτοκρατορίας μετά την ήττα του 1878, τις συνθήκες ειρήνης κλπ.
Είναι βέβαιο πως ο αρθρογράφος που το παραδίδει θα ήξερε να ξεχωρίσει το ούτι από το λαούτο; (Χωρίς να εννοώ πως η αναφορά σε λαούτο έχει τίποτε το απίθανο.)
Βέβαιο, βέβαια και δεν είναι. Όμως, την συγκεκριμένη εποχή, ορχήστρα με σαντούρι και ούτι και τίποτα άλλο δεν συνηθιζόταν. Το ρυθμικό όργανο ήταν πάντα απαραίτητο και, στις περισσότερες περιπτώσεις΄, το ρόλο αυτό τον έπαιρνε το λαούτο, όχι το άγνωστο ακόμα, και σολιστικό, ούτι.
Σαφέστερο ίσως μέσα από μια αντίθεση:
Υπάρχει η ρουμάνικη και ουγγρική κόμπζα (cobza), και η ομώνυμη ουκρανική κόμπζα (kobza, διαφορετική ορθογραφία). Και τα δύο όργανα είναι εμφανώς παραφυάδες του ουτιού, αλλά δεν είναι ούτια. Ίσως να ήταν ούτια σε παλιότερα εξελικτικά στάδια, τώρα όμως είναι διακριτά είδη οργάνων.
Ενώ το τούρκικο, το αραβικό και το ιρακινό ούτι, μ’ όλες τους τις διαφορές, είναι όλα ούτια.
1 «Μου αρέσει»
Η κόψα («και κόψες και λαούτα», λέει κάπου μια αφήγηση για την παλιά Σμύρνη) είναι πράγματι όνομα πολύ χρησιμοποιημένο. Ναι, λαουτοειδές όργανο είναι και χρησιμοποιήθηκε αρκετά, μέχρι και στη Σμύρνη ακόμα (μην ξεχνάμε ότι ο Γιοβανίκας, Ρουμάνος ήταν).
Ίσως θα μπορούσαμε να το χρησιμοποιήσουμε ως εναλλακτική ονομασία για το λαούτο.
Ανάλογα με το στυλ παιξίματος, και το ούτι μπορεί να είναι ιδιαίτερα ρυθμικό, όσο κι αν παίζει μελωδία. Έχω υπόψη μου κυρίως τον Μάρκο Μέλκον. Και όταν το άλλο όργανο είναι σαντούρι, που επίσης έχει πολλή ρυθμικότητα (αλλού χρησιμοποιείται, ακριβώς, για ρυθμική συνοδεία του βιολιού), το περίεργο είναι μάλλον να μην έχουν ένα τοξωτό ή πνευστό στην ορχήστρα.
Μπορεί πολύ απλά να μην είχαν να πληρώσουν άλλον μουσικό, ή ξερωγώ να μη βρισκόταν κανείς, και να έφταξαν ένα σχήμα σύμφωνα με το βρισκούμενο κι όχι με το ιδεώδες. Άλλωστε, αν ήταν όντως το πρώτο μουσικό καφενείο στην Παλιά Ελλάδα, μιλάμε για μια παράδοση που τότε ίσα ίσα φτιαχνόταν, δεν είχε κατασταλάξει.
Ναι. Εκτός απ’ τον Μελκόν, ξέρεις και άλλο παράδειγμα, παγκοσμίως, όπου το ούτι να αναλαμβάνει τον ρυθμικό ρόλο;