Ως πολύ νέος χρήστης του φόρουμ, αποφάσισα να κάνω εγγραφή για να ρωτήσω μερικά πράγματα για την τσαμπούνα. Αρχικά, έχοντας ήδη γνώση από παραδοσιακά κρουστά ήθελα να μάθω τσαμπούνα. Πριν από μερικούς μήνες, αγόρασα ένα μονοτσάμπουνο καθώς ήταν φθηνό και ήθελα να έχω μια πρώτη και απλή αίσθηση της μελωδίας. Μερικούς μήνες μετά, δηλαδή τώρα, σκέφτομαι απεγνωσμένα να αγοράσω μια τσαμπούνα, με σκοπό να μάθω μόνος μου, χωρίς δάσκαλο, από τις αρκετές καταγραφές που υπάρχουν στο YouTube και τις συμβουλές - κείμενα που υπάρχουν στο φόρουμ. Στα παραδοσιακά κρουστά, ουσιαστικά έκανα το ίδιο, δηλαδή, άκουγα πολλούς ρυθμούς από πολλούς σκοπούς και πολλά τραγούδια και προσπαθούσα να τους μιμηθώ στα κρουστά. Δεν είχα μπει στην διαδικασία να χρησιμοποιήσω ρυθμικές αξίες και πεντάγραμμο για να γράψω τους ρυθμούς, αλλά στην τελική αυτό έκανα. Στο μονοτσάμπουνο, έχω διαβάσει πως υπάρχουν 5 νότες - Σολ, Λα, Σι, Ντο, Ρε, Μι, και η τσαμπούνα δηλαδή έχει τις ίδιες νότες με δύο οκτάβες; Επιπλέον, έχω διαβάσει πως την μελωδία στην τσαμπούνα την παίζουν ακούγοντας τα τραγούδια/σκοπούς και προσπαθώντας να τα μιμηθούν, αλλά αναρωτιέμαι γιατί δεν γράφουν ολόκληρη την παρτιτούρα στο πεντάγραμμο εφόσον υπάρχουν νότες, αλλά υποψιάζομαι πως είναι για τον σεβασμό στην παράδοση και την παραδοσιακή μάθηση αυτού του οργάνου. Επιπρόσθετα, είχα ακούσει πως το δέρμα στην τσαμπούνα σαπίζει μετά από μερικά χρόνια και χρειάζεται αλλαγή, το οποίο δεν ξέρω εάν ισχύει και πως πρέπει να γίνει η σωστή συντήρηση. Τέλος, να αναφέρω πως θα με βοηθούσε πολύ η γνώμη του καθενός καθώς και τον βαθμό δυσκολίας και τον χρόνο στην μάθηση της τσαμπούνας. Σας ευχαριστώ πολύ!
Υ.Γ. Ξέχασα να αναφέρω πως ενδιαφέρομαι για τσαμπούνα Κυκλάδων και όχι για κάποιο άλλο είδος της.
Εξι, όχι πέντε: μία για κάθε τρύπα που ανοίγεις + μία με όλα κλειστά.
Ναι, είναι Σολ-Λα-Σι-Ντο-Ρε-Μι, αλλά χωρίς να σημαίνει ότι βρίσκονται σε αντικειμενικό τονικό ύψος ίδιο με τις ομώνυμες νότες ενός οργάνου που το κουρδίζουμε με κουρδιστήρι. Συνήθως είναι από μισό μέχρι και ενάμιση τόνο πιο ψηλά, σπανιότερα μπορεί να είναι και πιο χαμηλά, και καμιά φορά μπορεί να τύχει να είναι και όντως στο πραγματικό ύψος που δηλώνουν τα ονόματα.
και η τσαμπούνα δηλαδή έχει τις ίδιες νότες με δύο οκτάβες;
Όχι, στην ίδια οκτάβα. Η τσαμπούνα έχει δύο ίδια μονοτσάμπουνα.
Για μία σειρά λόγων:
α) Πρόκειται για μια παράδοση που καλλιεργήθηκε στο πλαίσιο του προφορικού πολιτισμού. Οι άνθρωποι που τη διατήρησαν και την εξέλιξαν επί αιώνες, καλά καλά ούτε γράμματα δεν ήξεραν πολλές φορές, σιγά μην έγραφαν νότες.
β) Για να αποφεύγεται το καλούπωμα του σκοπού, ότι είναι έτσι κι όχι αλλιώς. Λόγω ακριβώς του (α) παραπάνω, η μουσική της τσαμπούνας (όπως δηλαδή και η κάθε προφορική μουσική, ειδικά εδώ όμως λίγο παραπάνω) έχει κρατήσει μια ρευστή μορφή. Έχει κομμάτια όπου μια βασική μελωδία των 3-4 δευτερολέπτων επαναλαμβάνεται επί 5-6 λεπτά, δηλαδή εκατοντάδες επαναλήψεις χωρίς υπερβολή, και καμία δεν είναι εντελώς ίδια με την προηγούμενη. Αλλά είναι πάντα η ίδια φράση: αν υπήρχε και δεύτερη, δε θα περίμεναν τόσην ώρα μέχρι να τη ρίξουν!
γ) Γιατί το να βγάλεις τον σκοπό στο όργανο με βάση ένα άκουσμα, κι όχι κάτι γραμμένο που το διαβάζεις, είναι πολύ βασικό στην κατανόηση του σκοπού. Άπαξ και τον κατανοήσεις, και εφόσον έχεις ήδη φτάσει και σε κάποιο άλφα επίπεδο στο όργανο, το (β) αρχίζει σιγά σιγά να έρχεται μόνο του: να τον αναπλάθεις κάθε φορά έτσι ώστε να είναι πάντα αυτός ο σκοπός και όχι άλλος, αλλά να μην παίζεις ποτέ το ίδιο!
δ) Παρά ταύτα, αν ξέρεις ήδη νότες δε θα σου κάνει κακό να τις χρησιμοποιείς εν είδει υπόμνησης. Αν όμως δεν ξέρεις, το να κάτσεις να μάθεις ένα ολόκληρο σύστημα γραφής όταν η μουσική σου περιορίζεται σε έξι νότες όλες κι όλες δεν αξίζει τον κόπο.
ε) Πάντως ένα πράγμα που ενώ δεν το έκαναν οι παλιοί και το κάνουν οι καινούργιοι, ωστόσο είναι (κατά τη γνώμη μου) μονόπαντα θετικό και βοηθητικό, είναι να ξέρεις να ονομάζεις τις νότες. Σολ, Λα, Σι. Αυτό σού χρειάζεται όλη την ώρα.
Βασικά ισχύει. Δε θα σαπίσει (αν είναι να σαπίσει, θα γίνει από λάθος στην αρχική κατεργασία, και όχι σε μερικά χρόνια αλλά στην αρχή). Θα φυράνει όμως, θ’ αρχίσουν ν’ ανοίγουν οι κλειστοί πόροι και να έχει διαρροές αέρα, στην αρχή ανεπαίσθητες, σταδιακά όμως χειρότερες.
Εδώ ερχόμαστε σ’ ένα σημείο όπου το τι έκαναν οι παλαιοί, που έθεσαν τις βάσεις της τέχνης, δε θα μας βοηθήσει: και τι τόνε νοιάζει τον βοσκό αν χάλασε το ασκί; Όλη την ώρα σφάζει έτσι κι αλλιώς, το μόνο εύκολο είναι να κάνει καινούργιο. Για μας σήμερα δεν είναι έτσι. Τον παλαιό δεν τον ένοιαζε ούτε αν θα βρωμάει κατσικίλα το τουλούμι, γιατί πέρναγε όλη του τη μέρα μες στην κατσικίλα έτσι κι αλλιώς, αφού ήταν βοσκός.
Εδώ λοιπόν έχει σύγχρονους κατασκευαστές που το ‘χουν ψάξει πιο μεθοδικά. Αναζητούν και βρίσκουν τρόπους να είναι τα ασκιά και ωραία, άσπρα, και άοσμα, και γερά. Βέβαια και το γερό κάποια στιγμή θα φυράνει, αλλά άλλο να σου βγάλει τρία χρόνια κι άλλο δέκα-δώδεκα. Πάντως δεν παύει να είναι ζωντανό πράγμα, άρα κάποια στιγμή πεθαίνει.
Θες να μην είναι ζωντανό ώστε να πετύχεις την αθανασία; Κι αυτό υπάρχει. Προσωπικά δεν τάσσομαι υπέρ, για μία σειρά λόγων που δεν είναι της παρούσης (αλλά που μπορούμε να τους συζητήσουμε άλλη στιγμή), πάντως δες κι αυτή την άποψη:
Στην πραγματικότητα δεν υπάρχει τσαμπούνα Κυκλάδων, μόνο η τσαμπούνα του κάθε νησιού. Οι διαφορές δεν είναι τόσο έντονες όσο μεταξύ των δωδεκανήσων ή μεταξύ όλων των ελληνικών τόπων, αλλά πρόσεξε αυτό:
Στην Πάρο και στη Σύρα κατά παράδοση κουρδίζουν πολύ πιο ψηλά απ’ όλα τ’ άλλα νησιά. Αλλά στην Πάρο κόβουν τα μπιμπίκια σε σχήμα U, ενώ στη Σύρα σε σχήμα Π (εννοώ από κάτω / από πάνω).
Στη Νάξο συχνά θα βρούμε τσαμπούνες κουρδισμένες αρκετά πιο χαμηλά απ’ όλες τις υπόλοιπες.
Στην Άνδρο δεν το συζητάμε, δεν έχουν καν 5:5 τρύπες αλλά 5:1, όπως στην Κάρπαθο και μερικά άλλα νησιά.
Ενώ όλοι κουρεύουν το δέρμα και το γυρίζουν με την κοντοκομμένη τρίχα μέσα, ειδικά στην Τζια τού κάνουν πλήρη αποτρίχωση. Θα μου πεις, και τι έγινε, σιγά τη διαφορά. Και όμως! Το άτριχο ασκί είναι πολύ πιο λεπτό - άμα το τυλίξεις είναι σαν πανί. Άρα πιο μαλακό, πιο ευλύγιστο, που το κάνει πολύ πιο ευαίσθητο στις μικροαλλαγές στην πίεση καθώς παίζεις. Και πράγματι, το τζιώτικο παίξιμο στηρίζεται πάρα πολύ σ’ αυτές τις μικροαλλαγές πίεσης όλη την ώρα, αντίθετα προς τον παγκόσμιο κανόνα για τους ασκαύλους ότι η πίεση του αέρα πρέπει να παραμένει σταθερή.
…και ούτω καθεξής για όλα τα νησιά. Επιπλέον και ο τρόπος παιξίματος παραλλάσσει από νησί σε νησί. Υπάρχουν κάποιες τεχνικές που στο ένα νησί είναι μαστ, είναι το άλφα και το ωμέγα, αν δεν τα κάνεις αυτά δεν παίζεις τσαμπούνα, και στο άλλο νησί θεωρούνται λάθος. Ο ίδιος σκοπός μπορεί ν’ ακούγεται τελείως διαφορετικά από νησί σε νησί, συνυπολογιζομένων των διαφορών στο ίδιο το όργανο, των διαφορών στην αισθητική και των διαφορών στη συνοδεία (και το τουμπάκι παίζεται αλλιώς από νησί σε νησί, και δεν έχουν σ’ όλα τα νησιά τουμπάκια, σε μερικά έχουν λαούτο αλλά όχι σ’ όλα, κλπ.)
Ενδεικτικά, άκου έναν σκοπό (τον ίδιο) από Αστυπάλαια, από Κάλυμνο, από Πάτμο και από Ανάφη. (Βέβαια μόνο η Ανάφη είναι Κυκλάδες, αλλά το παράδειγμα ισχύει.) Θα σου πρότεινα να διαβάσεις και τις περιγραφές στο ΥΤ:
Επέστρεψα ξανά σε αυτήν την συζήτηση. Πλέον, είμαι ένα βήμα πριν αγοράσω μια τσαμπούνα από ένα πολύ γνωστό site αλλά πριν το κάνω θα ήθελα να κάνω μερικές ερωτήσεις εάν έχετε την καλοσύνη να απαντήσετε.
Τι βαθμό δυσκολίας έχει η μάθηση τσαμπούνα χωρίς δάσκαλο και γίνεται να μάθει κάποιος τσαμπούνα ή γενικά κάποιο όργανο μόνος τους;
Τι πρόγραμμα προτείνετε να ακολουθήσω στην διαδικασία της μάθησης και τι ασκήσεις να κάνω για εξάσκηση;
Καθώς στοχεύω να μάθω τσαμπούνα μόνος, χάνεται η δυνατότητα να μου ανοίξουν πόρτες μέσω δασκάλου για να παίξω σε κάποιο πανηγύρι γλέντι κτλ;
Υπάρχει κάποιο είδος τσάντας ή θήκης για να αποθηκεύω την τσαμπούνα κατά τη διάρκεια μεταφοράς ή όταν δεν παίζω;
Κατασκευαστής υπάρχει; Ποιο σάιτ την πουλάει δε λέει τίποτα.
Δεν υπάρχει απάντηση. Εξαρτάται από τον καθένα. Μαθαίνεται πάντως.
Μέχρι πριν λίγα χρόνια όλοι οι τσαμπουνιέρηδες της Ελλάδας θα ορκίζονταν ότι δεν υπάρχει άλλος τρόπος, κι ότι η τσαμπούνα (ειδικά!) δε διδάσκεται. Έχω και τη μαρτυρία ενός βοσκού από την Κάλυμνο, δυνατού τσαμπουνιέρη: «μου ζήτησαν κάποτε να τους δείξω… Να σου δείξω τι; Πώς φτιάχνεται το ασκί, πώς κόβουν τα μπιμπίκια; Να σ’ το δείξω, αλλά μέχρι εκεί.»
Δηλαδή, δεν κατανοούσε καν ότι για κάποιους μπορεί να είναι άλλο η κατασκευή και άλλο το παίξιμο. Ολιστική αντιμετώπιση.
Λίγη άσκηση θα χρειαστείς όταν θα πρωτομαθαίνεις το ασκί. Να κρατάς ένα Λα σταθερό και να μη σου πέφτει. Από κει και πέρα, απλώς παίζεις ό,τι έπαιζες με το μαντουράκι. Το πώς θα βγει πιο τσαμπουνίστικο είναι κυρίως θέμα αναλυτικής ακρόασης: παίζω τον ίδιο σκοπό με τον Τάδε, αλλά δεν ακούγεται το ίδιο: τι κάνει εκείνος;
Όσο το προσπαθείς αυτό, το αφτί σου θα εξασκείται. Δεδομένου ότι όλο κι όλο το πεδίο είναι έξι νότες, δε θ’ αργήσεις και πολύ - δεν είναι και άπειρα τα πιθανά να κάνει ο άλλος ώστε να μην τα βρεις.
Πέραν αυτού, ό,τι σε δυσκολεύει θα το βγάζεις πρώτα στο μαντουράκι. Η τσαμπούνα δε βολεύει καθόλου στο σταμάτα-ξεκίνα όταν δοκιμάζουμε κάτι για το οποίο δεν είμαστε σίγουροι.
Μου κάνει τρομερή εντύπωση ν’ ακούω ότι συμβαίνουν τέτοια πράγματα, αλλά έτσι κι αλλιώς δε σε αφορούν. Μάθε πρώτα και βλέπουμε.
Παραδοσιακά, νάιλον σακούλα. Τη χρησιμοποιούσαν όλοι οι παλιοί τσαμπουνιέρηδες, παρόλο που την καταδίκαζαν όλοι οι παλιοί γκαϊτατζήδες. Στην Κρήτη φοριέται πολύ και η παραδοσιακή υφαντή βούργια (το μάλλινο σακκίδιο πλάτης). Δίνει εφέ, όπως και να το κάνεις.
Καλό είναι να έχεις υπόψη σου ότι όλοι οι δάσκαλοι της τσαμπούνας είναι άνθρωποι που δεν είχαν δάσκαλο οι ίδιοι. Ή το πολύ πολύ να είχαν έναν δάσκαλο που ο ίδιος είναι αυτοδίδακτος. Πιο πίσω από τόσο δεν πάει. Δεν έχει ρίζες το πράγμα. Μιλάμε για ένα στιβαρό και απίστευτα πλούσιο πολιτιστικό οικοδόημα, χτισμένο από ανθρώπους που επί αμέτρητες γενιές σκέφτονταν τελείως αλλιώς. Ασκήσεις; θα γέλαγε ο κόσμος!
Εκείνων τη γνώση πρέπει να αναζητήσεις, κι όχι του δασκάλου του χτεσινού.
Δεν ξεχνάμε ότι πριν μια-δυο γενιές οι αντίστοιχοι τότε χτεσινοί δασκάλοι σχεδόν εξαφάνισαν τον παραδοσιακό χορό απ’ όλη την Ελλάδα. Ήξεραν (αν το ήξεραν κι αυτό) πώς διδάσκονται άλλοι χοροί, και σου λέει, βήματα κι εδώ, βήματα κι εκεί, μέθοδος εδώ, η ίδια μέθοδος θα ταιριάζει κι εκεί. Νότες εδώ, νότες κι εκεί.
Δεν είναι έτσι.
Στην παραδοσιακή μουσική πρώτο έρχεται το μήνυμα. Τι έχει να μας πει το όργανό σου; Ο ρόλος του οργανοπαίχτη είναι να διευκολύνει την ίδια τη μουσική να πει αυτό που έχει να πει. Υπάρχει το μήνυμα, εμείς κοιτάμε απλώς να μην το εμποδίσουμε να βγει.
Όταν βρεις τον τρόπο, θα βγει μαζί και το δικό σου προσωπικό μήνυμα.
Να ακούς πολλή μουσική, και να ζεις πολλή μουσική.
Έχεις έρθει σε καμιά τσαμπουνοσύναξη; Φέτος στην Ικαρία ήταν απίστευτα ωραία. Πολλά κιλά αλήθειες. Του χρόνου προς Σεπτέμβρη να είσαι σε επιφυλακή. Αν είσαι Αθήνα, γίνονται και διάφορα άλλα μες στη χρονιά, αν και δεν ξέρω ποια είναι καλά και ποια κυριαρχούνται από τους ημιμαθείς καπελωτές.
Έχω πραγματικά εντυπωσιαστεί από την γνώση σας πάνω σε αυτό το θέμα της τσαμπούνας. Θα φροντίσω να κοιτάξω αναλυτικά τα έγγραφα που έχετε μοιραστεί μαζί μου και θα επανέλθω στο θέμα.
Επίσης, όσον αφορά την τσαμπούνα που είχα βρει, ήταν στο “paradosiakaorgana.gr”, κόστιζε 400€ και δεν ανέφερε κατασκευαστή, αν και μόνο ένα βίντεο στο YouTube είχε ένα demo μαζί με την πληροφορία πως είχε συνθετικά μπιμπίκια και ήταν κουρδισμένη σε Λα: https://youtu.be/m9NWkEWcY3c?feature=shared Τέλος, να αναφέρω πως έχω βρει ένα άλλο site με μια τσαμπούνα κατασκευής «Ζηκίδη» αλλά δεν μπορώ να διαθέσω 580€ που κοστίζει εκεί αν και έχει και στο Facebook κατασκευαστές - θα ρίξω μια ματιά και στις τιμές τους εκεί.
Κι άμα πάθει τίποτα το όργανο, σε ποιον θα απευθυνθείς αν δεν ξέρεις τον κατασκευαστή;
Ο Ζηκίδης είναι αυτός που μιλάει (ο ένας από τους δύο, ο δεύτερος) στο πρώτο βιντεάκι που πόσταρα. Αξίζει τον κόπο να δεις πώς παρουσιάζει τη φιλοσοφία του στην κατασκευή, η οποία διαφέρει κόσμους ολόκληρους από την παραδοσιακή.
Υ.Γ. Βλέπω «Εργαστήριο πνευστών “Ασκός”», αλλά η μόνη διαδικτυακή παρουσία αυτού του εργαστηρίου φαίνεται να είναι στο σάιτ Παραδοσιακά Όργανα. Πάντως παρατηρώ την κουνημένη 2η τρύπα: να είναι συγκερασμένο το σι, γιατί οι παλιοί που κάναν όλες τις τρύπες σε ίσες αποστάσεις κι έβγαινε ασυγκέραστο δεν ήξεραν μάλλον…
Υπάρχει και ένα κατάστημα στο Facebook που λέγεται «Οργανοποιείο Άσκαυλος» που φένεται να έχουν αξιόπιστες τσαμπούνες. Πείτε μου κι εσείς την γνώμη σας.
Ο «Άσκαυλος» είναι ο Μάκης Μαρμαρίδης, ο Πόντιος. Του ‘χουν κάνει ένα αφιέρωμα σε μια εκπομπή, από την οποία μπορείς να σχηματίσεις κι εσύ μια προκαταρκτική, έστω, γνώμη:
Ο Μαρμαρίδης είναι βίος παράλληλος με τον Τσαντάνη, που σου έστειλα την πτυχιακή του παραπάνω. Μπορεί να το αναφέρει κι ο ίδιος στην εκπομπή, δε θυμάμαι - ο Τσαντάνης στην πτυχιακή σίγουρα το λέει. Κατέληξαν όμως σε διαφορετικές προσεγγίσεις. Η προσέγγιση του Μαρμαρίδη έρχεται πιο κοτά προς του Ζηκίδη, που λέγαμε πιο πριν.
Εσύ τι θέλεις από μία τσαμπούνα; Καλοί μαστόροι υπάρχουν αρκετοί, αλλά ο καθένας είναι διαφορετικός. Υπάρχει καλός που μ’ αρέσει και καλός που δε μ’ αρέσει, όσο κι αν είμαι υποχρεωμένος να τον σεβαστώ. (Και υπάρχουν και άλλοι που καθόλου δε με υποχρεώνουν να τους σεβαστώ.) Το θέμα είναι ν’ αρέσει σ’ εσένα.
Ποιοι μουσικοί, ποιες μουσικές, ποιες φάσεις σ’ έκαναν να θες τσαμπούνα; Ποιον ζήλεψες και είπες «να, έτσι θα ‘θελα να γίνω»;
Και μετά τον Μαρμαρίδη, δες και την άλλη εκδοχή των πραγμάτων. ΕΠειδή δεν έχω βρει ελληνικό βίντεο τόσο εύγλωττο όσο αυτό, παραθέτω ένα γεωργιανό. Αλλά είναι το ίδιο όργανο, και 100% η ίδια φιλοσοφία και μέθοδος με των Ελλήνων τσαμπουνιέρηδων.
(Τον έχω γνωρίσει αυτό τον άνθρωπο, τον Μουράντ, αλλά δεν είχα προλάβει να τον εκτιμήσω στην ουσία του τόσο όσο αργότερα που άρχισα να τον βρίσκω και σε βιντεάκια και σε κείμενα που τον μνημονεύουν. Σοφός.)
2 «Μου αρέσει»
ZARAZ
(Κουνάβης Ευώδιος, ποιητής (εκ του προχείρου και εν πλήρει φορμαλισμώ))
12
Για να μην τα λέμε θεωρητικά, 19 διαφορετικοί τρόποι να παίξεις τον ίδιο σκοπό:
(Μερικοί βέβαια είναι από δίσκους όπου έχει υπεισέλθει και η άποψη του παραγωγού. Αλλά αφορά μόνο την ενορχήστρωση και ίσως το τέμπο. Ο τρόπος που παίζει ο ίδιος ο εκάστοτε τσαμπουνιέρης είναι ο τρόπος του νησιού του, αυτό δεν αποβάλλεται.)
