Κατάλαβα ποιαν ηχογράφηση λέτε. Όχι, δεν έχει κάποια βάση. Ο Παναγιώτης είναι από τους πιο στενούς μου φίλους και το 'χουμε συζητήσει εκτενώς. Ακόμη και το κομμάτι, μάλλον προς 12νησιακή σούστα φέρνει, αλλά τέλος πάντων, για το κομμάτι μην πω και καμιά μπαρούφα - η λύρα πάντως ήταν απλώς μια επιλογή, στη βάση του σκεπτικού «αν υποθέσουμε ότι υπήρχε λύρα στην Κύπρο, πώς θα ακουγόταν;». Το συγκεκριμένο όργανο είναι λύρα χαρκήτικου τύπου, νομίζω από τον Ραπακούσιο.
Δεν είναι παράλογη υπόθεση να υπήρχε λύρα στην Κύπρο, αλλά δεν παύει να είναι απλή υπόθεση.
Η ανεύρεση μιας λύρας με ξεκάθαρα 12νησιακά χαρακτηριστικά επίσης με υποψιάζει. Μπορεί κάλλιστα να βρέθηκε τυχαία, από κάποιον 12νήσιο, από κάποιον έμπορο, από κάποιον Κύπριο ταξιδευτή, οτιδήποτε, και να κατέληξε στα χέρια του Σ. Μαλακού από τον Καραβά της Κερύνειας.
Κι εγώ έτσι ξέρω. Βέβαια αυτό σημαίνει απλώς «δεν έχουμε εντοπίσει στοιχεία που να βεβαιώνουν την παρουσία λύρας», όχι «έχουμε αποδείξει ότι δεν υπήρχε» (που θα ήταν πολύ πιο δύσκολο). Ωστόσο, νομίζω ότι εξακολουθούμε να βρισκόμαστε στο ίδιο σημείο.
Δηλαδή σε κυπριακές παραλλαγές τραγουδιών που σε άλλες παραλλαγές δεν αναφέρουν τη λύρα; Γιατί αν την αναφέρουν, τότε πολύ απλά ταξίδεψε ο στίχος. Αν τον στίχο τον πρόσθεσαν ή τον διασκεύασαν Κύπριοι, τότε αλλάζει.
Από πού ήταν ο αγιογράφος; Πού μαθήτευσε, πού εργάστηκε;
Υπάρχει κάποια τεκμηρίωση γι’ αυτό; Σίγουρα πάντως όχι στον Περιστέρη, που τον έχω διαβάσει άπειρες φορές.
Τα μόνα βέβαια δεδομένα που έχω υπόψη μου και κάπως να συνδέονται με τσαμπούνες και Κύπρο είναι δύο:
α) Μια εντελώς υποτυπώδης μαντούρα (μονοτσάμπουνο) από την Κύπρο, στο μουσείο Pitt Rivers, που δημοσιεύει φωτογραφία της ο Μπέινς στο βιβλίο που αναφέρεται στο παράθεμα, με ονομασία «κατσαμπούνα». Η λέξη αυτή -απ’ όσο έχω καταλάβει γιατί δεν είμαι βέβαια Κύπριος- σημαίνει περίπου οτιδήποτε κάνει θόρυβο άμα το φυσήξεις, σφυρίχτρα, μπουρού, όλα αυτά, και είναι σκοτεινής ετυμολογίας. Είναι λογικό να υποθέσει κανείς ότι έχει σχέση με τη λέξη τσαμπούνα, αλλά η συλλαβή κα- παραμένει δυσερμήνευτη. Το όργανο στη φτγρ του Μπέινς μετά βίας είναι όργανο, έχει δυο τρύπες όλες κι όλες (δηλαδή παίζει τρεις νότες).
β) Η προσωπική μου διαπίστωση ότι Κύπριοι μουσικοί που βρέθηκαν σε μια συνάντηση με τσαμπούνες (οι ίδιοι έπαιζαν άλλα όργανα) είχαν την τάση να την ονομάζουν κατσαμπούνα, πράγμα που ίσως σημαίνει ότι υπάρχει ειδική κυπριακή λέξη για το όργανο και άρα θα υπήρχε και το ίδιο το όργανο, αφού καμία γλώσσα δεν έχει ιδιαίτερες δικές της λέξεις για πράγματα που να είναι τελείως άγνωστα στους ομιλητές της.
Δηλαδή εντελώς ανεπαρκή στοιχεία για να στηρίξουμε οποιαδήποτε υπόθεση.
Ούτε νομίζω να έχουν οι κυπριακοί σκοποί (του βιολιού, του πιθκιαυλιού ή του ασυνόδευτου τραγουδιού) κάποια ιδιαίτερη τάση να περιορίζονται στην 6φθογγη κλίμακα της τσαμπούνας, πράγμα που θα μπορούσε να αποτελέσει ενδεχόμενη ένδειξη ότι ίσως είχε υπάρχξει το όργανο και άφησε το στίγμα του.