Για τους Καλαβρέζους γκαϊτατζήδες δεν ξέρω, αλλά τα σκαρπαθιώτικα μπουζούκια είναι 99% αυθαιρεσία. Οι Σκαρπαθιώτες ασχολούνται πάρα πολύ με τη μουσική, ακόμη και όσοι δεν παίζουν. Αν είχε υπάρξει οποτεδήποτε ρεύμα με τα μπουζούκια, είτε στο νησί είτε στην παροικία, είναι βέβαιο ότι θα είχε καταγραφεί και θα επανερχόταν σε γραπτές και προφορικές μαρτυρίες, ενώ ποτέ δεν άκουσα κάτι τέτοιο. (Από το 2004-2008 που κατοικούσα εκεί μέχρι και σήμερα, σχεδόν καθημερινά θα κοιτάξω κάποιο καρπάθικο βιβλίο, σάιτ, βιντεάκι.)
Αλλά δε θα συνέβαινε έτσι κι αλλιώς. Οι Καρπάθιοι είναι μια ιδιαίτερα εσωστρεφής κοινωνία, πολύ προσκολλημένη στα ταυτοτικά της σύμβολα. Στην ξενιτιά παντρεύονται μεταξύ τους, συναντιούνται στα καρπάθικα καφενεία, τελούν τα πανηγύρια των αγίων του νησιού με τον ίδιο τρόπο όπως στο νησί, κάποιες ηλικιωμένες Ολυμπίτισσες εγκατεστημένες από δεκαετιών στον Πειραιά ή στη Βαλτιμόρη ή στη Νέα Υόρκη εξακολουθούν ακόμη σήμερα να μην έχουν βάλει στη ζωή τους άλλο ρούχο εκτός από τα ολυμπίτικα, κλπ. Και η τοπική τους μουσική είναι από τα ισχυρότερα ταυτοτικά σύμβολα που διαθέτουν. Η μόνη περίπτωση να καταπιανόταν κάποιος με κάτι μουσικό πέρα από την καρπάθικη παράδοση θα ήταν προκειμένου να το ενσωματώσει σ’ αυτήν, όπως υιοθέτησαν προ ολίγων γενεών το λαούτο . Κι αυτό γίνεται με πολλή φειδώ και με αυστηρή μέριμνα να είναι η ενσωμάτωση ομαλή, χωρίς αλλοιώσεις.
Ε, με τα μπουζούκια λοιπόν δεν έχει συμβεί κάτι τέτοιο.
Εδώ πάλι βλέπω έναν Κώστα Μπέζο να ταξιδεύει από Νέα Υόρκη προς Αθήνα (ΕΘΝΙΚΟΣ ΚΗΡΥΞ 22/7/1931).
Γνωρίζουμε ότι τον Μάιο 1931 ηχογράφησε τη δεύτερη φουρνιά των ρεμπετοειδών του στην Αθήνα. Αν είναι αυτός, έφυγε μετά για Αμέρικα και ξαναγύρισε για κάτι σχετιζόμενο με τις αθηναϊκές ηχογραφήσεις;
Αυτό πάντως υπήρχε. Οι διάφορες οικοδομικές τέχνες ήταν το κατεξοχήν επάγγελμα για Καρπάθιους στην (εντός Ελλάδος) ξενιτιά. Έχει καρπάθικη γειτονιά στο Μαρούσι, λόγω γειτνίασης με τα λατομεία.
Επιμένω πως όχι, δεν ήταν γνωστό πως παίζουν μπουζούκι. Θα μπορούσαν να παίζουν χωρίς να είναι γνωστό, αλλά όπως εξήγησα με παραξενεύει.
ZARAZ
(Κουνάβης Ευώδιος, ποιητής (εκ του προχείρου και εν πλήρει φορμαλισμώ))
1716
Να ήταν γνωστό πώς πετράδες παίζουν μπουζούκι και Καρπάθιοι είναι πετράδες και να συμφύρθηκαν;
Όπου Πιθαράδικα ίσον Μαρούσι ή, ίσως ακριβέστερα, τοποθεσία του Μαρουσιού με εργαστήρια κεραμικής, λόγω και του ψιλού αργιλώδους εδάφους της περιοχής.
Και ως προς τη σχέση τους με το μπουζούκι, μια εικασία: Ίσως η “ειδοποιός διαφορά” βρίσκεται στο ότι εδώ δεν πρόκειται απλώς για μια “εθνικοτοπική” παροικία, αλλά ταυτόχρονα για μια “συντεχνιακή” παροικία, πράγμα που πιθανώς επέφερε και ορισμένη διαφοροποίηση στα μουσικά ήθη.
Από αφορμή την αναφορά του Κ. Μπέζου στην παρέα μαζί του στα 1926 σαν φοιτητές του Πολυτεχνείου (και υποθέτω της σχολής Καλών Τεχνών), εδώ ένα κατοχικό έργο του Ηλία Φέρτη, με τίτλο: “Γιούργια”, το οποίο και κοσμεί το εξώφυλλο της έκδοσης «Ηλίας Φέρτης - Ζωγραφική, Κατοχή και Αντίσταση» «Ηλίας Φέρτης - Ζωγραφική, Κατοχή και Αντίσταση» | ΠΟΙΚΙΛΗΣ ΥΛΗΣ - ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ | ΡΙΖΟΣΠΑΣΤΗΣ
Αχ. Γέροντας, δημοτικός σύμβουλος - κιθάρα: ούτε αυτόν τον ξέρω, αλλά με τόσο φωτογραφική περιγραφή, θα υπήρχε.
Μπεκατόρος - βιολί: ?
νέος Ρόδιος - βιολί: ?
Ανεμογιάννης - βιολί: ?
Καίσαρης και Σάιλερ, πνευστά μπάντας: ?
μια Ιταλίδα, οργανέτο: ?
Μαρίνος, πατριώτης του Κρίσπη - βιολί: ?
Βελούδιος, κατάστημα οργάνων: ΝΑΙ
Φραγκοραφτάδες - κιθαρες: ?
Τσοπάνης από τη Μανωλάδα - φλογέρα: makes sense, που θα 'λεγε κι ο Ευώδης
κουτσός με ταμπουρά: ?
Καλαβρέζοι - γκάιντα: δεν ξέρω, και δεν καταλαβαίνω και τι εννοεί Καλαβρέζοι. Από την Καλαβρία; ή οικογεναιακό όνομα;
Γ(κ)ουΐντα - βιολοντσέλο: ?
Ψαλτάδες της Βλασαρούς και του Ραγκαβά - ψαλτήρι: ποιητική αδεία ΝΑΙ
νταής Πλακιώτης - σουραύλι: ? (έπαιζαν σουραύλια οι κουτσαβάκηδες;)
Σκαρπαθιώτες - μπουζούκια: όπως τα 'παμε, αλλά τώρα παρατηρώ τα Πιθαράδικα. Στο Μαρούσι είναι; (Έχει όντως γειτονιά με αγγειοπλαστεία, νομίζω Λαήνια τα λένε τώρα)
Αντάμης του Ψυρρή - καραμούζα (ζουρνά) και νταούλι: ΝΑΙ, αν και φαίνεται παράξενο. Ή στον Χ’πανταζή το έχω διαβάσει ή ίσως κάπου αλλού.
Κεφαλλονίτες και Ζακυνθινοί μουσικοδιδάσκαλοι: ΝΑΙ
αποκριάτικος γκαμηλιέρης - ντέφι: υποθέτω ΝΑΙ
Σαλπιγκτές - σάλπιγγες: ΔΞΔΑ
κάποιος - ταμπούρλο: …
Λαμπελαί - πιάνο: ΝΑΙ
Δαμέντος (συνθέτης;) - πόλκα: δεν τον ξέρω
Μανωλιός - λύρα: ΝΑΙ, αλίμονο δα! (αν και ολοφάνερα βαλτός από τον Σ. Καρά…)
Νικοσίας - μπασαβιόλα: ?
Ελένη η Σμυρνιά - αμανέ: ?
Πολυκράτης - βιολοντσέλο: ?
Ρωκ - βαρύτονος: ?
Παντελίδου και Πανά, μουσικοδιδασκάλισσες: ?
Γιανναρόπουλος Αλεξανδρεύς, μουσικοδιδάσκαλος: ?
ένας Γιαννιώτης - γιαννιώτικο: μπα, δεν πιστεύω
Κουτσόβλαχος - αρβανίτικα: κάποια σύγχυση, αλλά βασικά ΝΑΙ
Μαθιός ο Τηνιακός τσαγκάρης, μάλλον μερακλής του τραγουδιού: ?
καϊξής με ευρύ δημοτικό ρεπερτόριο: …κάποιος θα 'ταν
Γκάγκαρος σαμαρτζής με τη θεια του την Κοντύλω: ? (πάντως το τραγούδι το ξέρουμε)
ένας Κρητικός - κρητικά: …!
ένας Πολίτης - σαμπαΐ: ΝΑΙ (με τις γνωστές μας απορίες)
μπαλωματής από τη Δημητσάνα - κλέφτικα και κολοκοτρωναίικα: …
μισέ Τζανής, Χιώτης ημίτρελος - χιώτικα: ?
Χατζή Σάββας από Καισάρεια (Άη Βασίλη τόπο!!) - ανατολίτικα: ?
…Στο τέλος κάτι φαίνεται να λείπει.
Το συμπέρασμα είναι πως δεν έχω και πολλούς που να τους ξέρω. Κάποιοι φαίνεται να ήταν επιφανείς μουσικές προσωπιότητες, άλλοι γραφικοί τύποι των συνοικιών, και αρκετοί απλώς αυτονόητα κλισέ (ένας Χιώτης λέει χιώτικα κλπ.)
Μόνο αν υποθέσουμε ότι, λόγω των πολλών Καρπάθιων πετράδων, έλεγαν τους πετράδες γενικά Σκαρπαθιώτες. Είναι γεγονός ότι έλεγαν Βλάχους τους νομάδες ποιμένες (που μπορεί να ήταν Σαρακατσάνοι ή άλλοι), και Γύφτους τους σιδεράδες.
Άμα έχει νταμάρι εκεί, πιθανόν να είχε και Καρπάθιους ανάλογα όπως στο Μαρούσι. Το ότι και στις δύο γειτονιές είχε επίσης και αγγειοπλάστες μάλλον είναι συμπτωματικό.
Εννοούσα ότι στην κυριολεξία ψαλτήρι είναι το κανονάκι, που δεν το έπαιζαν βέβαια οι ψαλτάδες στην εκκλησιά. Αλλά Ψαλτήρι είναι επίσης κι ένα λειτουργικό βιβλίο, οπότε ΝΑΙ χωρίς καμία ποιητική άδεια, κυριολεκτικά (αλλά και αυτονόητα).
Πράγματι, αναζητώντας εκ των υστέρων, δεν προκύπτει τοπωνύμιο “Πιθαράδικα” στο Μαρούσι, τη δε αγγειοπλαστική φαίνεται ότι την ανέπτυξαν εκεί Σιφνιοί τεχνίτες.
Αυτό είναι αλήθεια, αλλά ισχύει εξίσου για όλη την Ιταλία. Ίσως να είχε συμβεί κάποιο αθηναϊκό γεγονός στο οποίο να αναφέρεται πλαγίως ο Σουρής: επίσκεψη Καλαβρέζων τσαμπονιάρων; Αναφορά (έστω και χωρίς παρουσία πραγματικής τσαμπόνιας) σε καμιά μουσική παράσταση;
Πάντως βιβλίο θα μπορούσε κανείς να γράψει. Και το ποίημα του Σουρή να είναι ο πίνακας περιεχομένων!
