Η λύρα είναι τρίχορδη, με τρία κλειδιά εκ των οποίων το ένα έχει χαθεί. Η διάταξή τους είναι η κλασική τριγωνική. Όμως η κεφαλή έχει κι άλλες δύο τρύπες για κλειδιά, που είναι φραγμένες. Δε διακρίνω κάποιο ίχνος ότι υπήρχε πάνω καβαλάρης που να φέρνει τις τρεις χορδές στο ίδιο μήκος, ούτε πείρος (που θα ήταν πιθανότερο, για τέτοιο παλαιινό στυλ οργάνου) που θα έκανε την ίδια δουλειά.
Αναρωτιέμαι λοιπόν τι σημαίνουν οι δύο παραπανήσιες τρύπες και, γενικά, πώς ήταν το όργανο στην αρχική του μορφή.
Μια πθανότητα είναι να ήταν ανέκαθεν τρίχορδη, και να είχε αρχικά τα δύο κλειδιά των εξωτερικών χορδών στις τρύπες που είναι φραγμένες, και μετά κάποιος κάτοχος να μην τις βολεύτηκε και να τις μετακίνησε παρακάτω. Αλλά απορρίπτεται. Δε θα ήταν λειτουργικό να ξεκινάει η ανοιχτή χορδή, ιδίως η πρώτη όπου γίνεται όλη η δουλειά, τόσο ψηλά στην κεφαλή. Δε θα την έφταναν τα δάχτυλα. Ακόμη κι αν υπήρχε πάνω καβαλάρης, που να έφερνε και τις τρεις ανοιχτές χορδές στο ύψος της αρχής του λαιμού, και πάλι δε θα είχε κανένα νόημα να είναι τόσο ψηλά τα κλειδιά. (Που ούτως ή άλλως, είπαμε, ο πάνω καβαλάρης μού φαίνεται μοντερνιά. Πείρο στη μεσαία βάζανε όσοι θέλανε ισομήκεις χορδές.)
Άλλες πιθανότητες:
Να ήταν τετράχορδη, χωρίς κλειδί και τρύπα εκεί που τώρα είναι το κλειδί της μεσαίας. Να είχε δηλαδή κλειδιά στις υπόλοιπες τέσσερις τρύπες, σε τετραγωνική διάταξη. Υπήρχαν τέτοιες λύρες από παλιά στα 12νησα. Αυτές κατ’ ανάγκην βέβαια είχαν και πάνω καβαλάρη. Και μετά να την πήρε κάποιος που την ήθελε τρίχορδη, οπότε άνοιξε μια τρύπα για το κλειδί της μεσαίας και έκλεισε τις δύο τρύπες που του περίσσευαν.
Να ήταν τρίχορδη με δύο συμπαθητικές. Κι αυτό υπήρχε παλιά, αλλά δεν το ‘χω δει με τα μάτια μου, ούτε θυμάμαι να έχω διαβάσει κάποια συγκεκριμένη και κατατοπιστική περιγραφή. Απλώς ότι γενικά υπήρχαν και λύρες με μία ή με λίγες συμπαθητικές. Ούτε για το πού έχω κάποια σαφή εικόνα. (Η μόνη περίπτωση που, χωρίς να την έχω δει, έχω καταλάβει ακριβώς πώς ήταν είναι κάτι λύρες στον Αποκόρωνα, περιοχή χανιώτικη όπου παίζουν λίγο-πολύ την ίδια μουσική που παίζουν τα βιολιά στα υπόλοιπα Χανιά, αλλά με λύρα. Παλιά λοιπόν κάποιες αποκορωνιώτικες λύρες, κουρδισμένες έστω Λα-Ρε-Σολ, είχαν και μία συμπαθητική στο Μι για να ενισχύει την τονική σε σκοπούς όπως ο Πρώτος Συρτός, που παίζονται στο Μι και δεν έχουν ανοιχτή για ισοκράτη. Τις είδε και τις περιγράφει ο Ρος Ντέιλι.)
Να προσθέσω ότι δεν μπορώ να καλοκαταλάβω αν η μεσαία τρύπα είναι ακριβώς στη μέση του άξονα του οργάνου ή λίγο κουνημένη στη μια μπάντα. Στις λύρες με τρεις ισομήκεις χορδές την τρύπα τη βάζουν στη μέση, οπότε η χορδή έρχεται λίγο λοξά, και ισιώνει στον πείρο ή στον πάνω καβαλάρη. Στις λύρες με ανισομήκεις, θρακιώτικη, πολίτικη κλπ., η τρύπα είναι λίγο κουνημένη προς τη μία πλευρά, με αποτέλεσμα η χορδή να είναι ακριβώς στη μέση.
Στην Κρήτη οι τρεις χορδές πρέπει να ήταν ισομήκεις από τόσο παλιά όσο ξέρουμε. Στα άλλα νησιά όχι υποχρεωτικά. Είναι ισομήκεις σ’ όλα τα 12νησα, ανισομήκεις σε μία μοναδική σωζόμενη λύρα της Σαντορίνης που έχω δει, ισομήκεις στην Ικαρία αλλά σώζεται κι ένα παλιό μουσειακό λυράκι του ‘45 με ανισομήκεις, στη Λήμνο νομίζω έπαιζαν και τα δύο, στον Καβοντόρο ήταν ανισομήκεις. Στη Βόρεια Ελλάδα και περαιτέρω προς Βαλκάνια και Τουρκία, αλλά και Ιταλία, στάνταρ ανισομήκεις.
