Μια λύρα από τη Θηρασιά

[pepe]

Η Θηρασιά είναι το νησάκι απέναντι από τη Σαντορίνη. Η Σαντορίνη ήταν μάλλον το τελευταίο Κυκλαδονήσι που είχε διατηρήσει ζωντανή την παράδοση της αχλαδόσχημης λύρας, που παλιά παιζόταν (με μικροπαραλλαγές) λίγο πολύ σ’ όλο τον ελληνικό χώρο, και πολύ πιο πέρα, και σήμερα έχει περιοριστεί στα γνωστά 5-10 μέρη. Υπάρχουν δηλαδή από τη Σαντορίνη καταγραφές, ηχητικές και φωτογραφικές, όχι πολλές βέβαια αλλά πάντως μοναδικές στις Κυκλάδες.

Επίσης έπαιζαν τσαμπούνα οριακά μέχρι πρόσφατα. Και τώρα παίζουν, αναβιωτικά όμως. Πλήρης διακοπή πάντως δεν υπήρξε.

Για τη Θηρασιά δεν είχα ακούσει ποτέ την παραμικρή πληροφορία, μέχρι τώρα τις προάλλες. Ένας φίλος μου, που δεν ξέρω αν θέλει να αναφέρω το όνομά του, συνάντησε έναν υπεραιωνόβιο γέροντα στη Θηρασιά, για τον οποίο είχε ακούσει ότι παλιά έπαιζε λύρα και τσαμπούνα. Πράγματι λοιπόν έπαιζε. Τη λύρα του την έχει ακόμη, παροπλισμένη βέβαια. Μας πληροφορεί ο ίδιος ότι δεν είναι ντόπια, την είχε αγοράσει στο Ηράκλειο γύρω στο 1945. Το καπάκι δεν είναι το αρχικό της, έσπασε και το άλλαξε ο ίδιος με κόντρα πλακέ. Το δοξάρι δεν ξέρω.

Στην αρχή απόρησα: για Κρήτη 1945 μου φάνηκε πολύ παλαιινό το σχέδιο της λύρας. Οι σύγχρονες λύρες τύπου Σταγάκη που σήμερα επικρατούν ολοληρωτικά, τότε μεν μπορεί να μην είχαν βγει ακόμη, κυοφορούνταν όμως.

Αλλά ο αντίλογος είναι βέβαια ότι το 1945 η λύρα μπορεί να ήταν ήδη παλιά. Άλλωστε, σε μια δεύτερη σκέψη, δε θα είχαν εκσυγχρονιστεί όλες οι λύρες ολόκηρης της Κρήτης ταυτόχρονα.

Υπάρχει όμως κι η άλλη παρατήρηση: οι πέντε τρύπες στην κεφαλή.

Επανέρχομαι με τις υπόλοιπες φωτογραφίες.

[pepe]

Η λύρα είναι τρίχορδη, με τρία κλειδιά εκ των οποίων το ένα έχει χαθεί. Η διάταξή τους είναι η κλασική τριγωνική. Όμως η κεφαλή έχει κι άλλες δύο τρύπες για κλειδιά, που είναι φραγμένες. Δε διακρίνω κάποιο ίχνος ότι υπήρχε πάνω καβαλάρης που να φέρνει τις τρεις χορδές στο ίδιο μήκος, ούτε πείρος (που θα ήταν πιθανότερο, για τέτοιο παλαιινό στυλ οργάνου) που θα έκανε την ίδια δουλειά.

Αναρωτιέμαι λοιπόν τι σημαίνουν οι δύο παραπανήσιες τρύπες και, γενικά, πώς ήταν το όργανο στην αρχική του μορφή.

Μια πθανότητα είναι να ήταν ανέκαθεν τρίχορδη, και να είχε αρχικά τα δύο κλειδιά των εξωτερικών χορδών στις τρύπες που είναι φραγμένες, και μετά κάποιος κάτοχος να μην τις βολεύτηκε και να τις μετακίνησε παρακάτω. Αλλά απορρίπτεται. Δε θα ήταν λειτουργικό να ξεκινάει η ανοιχτή χορδή, ιδίως η πρώτη όπου γίνεται όλη η δουλειά, τόσο ψηλά στην κεφαλή. Δε θα την έφταναν τα δάχτυλα. Ακόμη κι αν υπήρχε πάνω καβαλάρης, που να έφερνε και τις τρεις ανοιχτές χορδές στο ύψος της αρχής του λαιμού, και πάλι δε θα είχε κανένα νόημα να είναι τόσο ψηλά τα κλειδιά. (Που ούτως ή άλλως, είπαμε, ο πάνω καβαλάρης μού φαίνεται μοντερνιά. Πείρο στη μεσαία βάζανε όσοι θέλανε ισομήκεις χορδές.)

Άλλες πιθανότητες:

Να ήταν τετράχορδη, χωρίς κλειδί και τρύπα εκεί που τώρα είναι το κλειδί της μεσαίας. Να είχε δηλαδή κλειδιά στις υπόλοιπες τέσσερις τρύπες, σε τετραγωνική διάταξη. Υπήρχαν τέτοιες λύρες από παλιά στα 12νησα. Αυτές κατ’ ανάγκην βέβαια είχαν και πάνω καβαλάρη. Και μετά να την πήρε κάποιος που την ήθελε τρίχορδη, οπότε άνοιξε μια τρύπα για το κλειδί της μεσαίας και έκλεισε τις δύο τρύπες που του περίσσευαν.

Να ήταν τρίχορδη με δύο συμπαθητικές. Κι αυτό υπήρχε παλιά, αλλά δεν το ‘χω δει με τα μάτια μου, ούτε θυμάμαι να έχω διαβάσει κάποια συγκεκριμένη και κατατοπιστική περιγραφή. Απλώς ότι γενικά υπήρχαν και λύρες με μία ή με λίγες συμπαθητικές. Ούτε για το πού έχω κάποια σαφή εικόνα. (Η μόνη περίπτωση που, χωρίς να την έχω δει, έχω καταλάβει ακριβώς πώς ήταν είναι κάτι λύρες στον Αποκόρωνα, περιοχή χανιώτικη όπου παίζουν λίγο-πολύ την ίδια μουσική που παίζουν τα βιολιά στα υπόλοιπα Χανιά, αλλά με λύρα. Παλιά λοιπόν κάποιες αποκορωνιώτικες λύρες, κουρδισμένες έστω Λα-Ρε-Σολ, είχαν και μία συμπαθητική στο Μι για να ενισχύει την τονική σε σκοπούς όπως ο Πρώτος Συρτός, που παίζονται στο Μι και δεν έχουν ανοιχτή για ισοκράτη. Τις είδε και τις περιγράφει ο Ρος Ντέιλι.)

Να προσθέσω ότι δεν μπορώ να καλοκαταλάβω αν η μεσαία τρύπα είναι ακριβώς στη μέση του άξονα του οργάνου ή λίγο κουνημένη στη μια μπάντα. Στις λύρες με τρεις ισομήκεις χορδές την τρύπα τη βάζουν στη μέση, οπότε η χορδή έρχεται λίγο λοξά, και ισιώνει στον πείρο ή στον πάνω καβαλάρη. Στις λύρες με ανισομήκεις, θρακιώτικη, πολίτικη κλπ., η τρύπα είναι λίγο κουνημένη προς τη μία πλευρά, με αποτέλεσμα η χορδή να είναι ακριβώς στη μέση.

Στην Κρήτη οι τρεις χορδές πρέπει να ήταν ισομήκεις από τόσο παλιά όσο ξέρουμε. Στα άλλα νησιά όχι υποχρεωτικά. Είναι ισομήκεις σ’ όλα τα 12νησα, ανισομήκεις σε μία μοναδική σωζόμενη λύρα της Σαντορίνης που έχω δει, ισομήκεις στην Ικαρία αλλά σώζεται κι ένα παλιό μουσειακό λυράκι του ‘45 με ανισομήκεις, στη Λήμνο νομίζω έπαιζαν και τα δύο, στον Καβοντόρο ήταν ανισομήκεις. Στη Βόρεια Ελλάδα και περαιτέρω προς Βαλκάνια και Τουρκία, αλλά και Ιταλία, στάνταρ ανισομήκεις.

[pepe]

Τέλος, τα μεγάλα μισοφέγγαρα μάτια στην Κρήτη και τα ανατολικά νησιά πρέπει να είναι κάτι σχετικά νεότερο. Παλιότερα συνηθίζονταν τα μικρότερα και στρογγυλά. Σ’ όλα τα άλλα μέρη όμως τα μεγάλα μισοφέγγαρα ήταν ανέκαθαν στάνταρ.

[alk]

Ίσως ο @kepem μπορεί να μας βοηθήσει έχοντας γράψει για την 4χορδή που βρέθηκε στην Κω;

Πριν 10 χρόνια εγώ βρήκα στην Πόλη μια πολύ παλιά λυρα πολυ μεγαλύτερη της Πολίτικης με 4 χορδές και ζυγό που όριζε κοινό μηκος σε όλες τις χορδές. Δεν έχω ιδέα αν ήταν η αρχική διαταξη αλλά ήταν τόσο πειραγμένη και αυτοσχέδια που την μετέτρεψα σε κανονική 3χ

Για να ειμαι ειλικρινής, αυτό το όργανο ποτέ δεν έπαιξε καλά.Ουτε όπως μου ήρθε ουτε μετά την επισκευή. Δεν μπορώ δηλαδή να πω οτι με σημερινα κριτηρια βρήκα ένα συχνοτικό εύρος ή στήσιμο που είναι αποδοτικό.

[pepe]

…Κανείς… Άρα προς το παρόν μένουμε με την απορία.

Θυμήθηκα τώρα ότι έχω δει μερικές έτσι κάπως περίεργες λύρες στη συλλογή του ΚΕΠΕΜ, σε μια βιτρίνα που είναι σχετικά επισκέψιμη στο κτίριό τους (εκεί όπου είχε τη σχολή του αλλά και το σπίτι του ο Σίμων Καράς). Κατά βάση κανονικές λύρες ως προς τα κύρια χαρακτηριστικά, αλλά με λεπτομέρειες (μέγεθος, αριθμός χορδών) που δεν ταιριάζουν με κανένα συγκεκριμένο, γνωστό τοπικό μοντέλο, ώστε να τις δει κανείς και να αναγνωρίσει «α, λύρα από το τάδε μέρος».

Δε θυμάμαι τις λεπτομέρειες, ούτε καν πόσα όργανα είναι. Δεν ξέρω αν τις έχει μελετήσει κανείς, ούτε αν είναι γνωστή η προέλευσή τους. Πάντως φαίνεται πάνω στον γενικό οργανολογικό τύπο της αχλαδόσχημης λύρας έχουν αναπτυχθεί περισσοτερες παραλλαγές στον ελληνικό χώρο απ’ όσες γνωρίζουμε σήμερα ως αναγνωρισμένα τοπικά μοντέλα (κρητική, καρπάθικη, θρακιώτικη κλπ., ή και κάποιες που δεν παίζονται πια αλλά είναι γνωστές με ακρίβεια, π.χ. βατικιώτικη).

[nikos_tzellos (Νίκος Τζέλλος)]

Δεν μου κάνει για 4χορδη, οι τρύπες για τα κλειδιά είναι ακριβώς πάνω η μία από την άλλη , κάτι που καθιστά αδύνατο να παίξεις στη μία από τις 2. Ακόμα και αν τις δέσεις αντίστροφα, η εξωτερική θα είναι στον αέρα.

Επισης δεν υπάρχει χορδοστατης, κάτι που έχουν οι 4χορδες.

Μάλλον 3χορδη ήταν, πήγε να την κάνει αυτός τετράχορδη, έκανε λάθος τις τρύπες και την άφησε τρίχορδη. Εξάλλου στη Σαντορίνη όπου κυριαρχεί το νησιώτικο και το βιολί, το πιο πιθανό για να μπορέσει να συμμετέχει ο άνθρωπος στη μουσική παρέα ήταν να τη μετατρέψει σε 4χορδη Για να μιμηθεί το βιολί και από ότι φαίνεται ανεπιτυχώς. Και αφού ξέρουμε ότι Έφτιαξε και τσαμπούνα τότε σίγουρα Είχε τα εργαλεία για να τρυπήσει σωστά το κεφάλι της λύρας και να μη φαίνονται μεγάλες διαφορές και σημάδια από σκαλισματα

Εγώ για να τεκμηριώσω αυτό που πιστεύω λαμβάνω υπόψη ότι στη Σαντορίνη εκείνη την εποχή ταξίδευε και το Κωτικο λυράκι , ο Φτυς, Ο οποίος έπαιζε τετράχορδη λύρα! Είναι πολύ πιθανό να συναντήθηκαν και να επηρεάστηκε ο Σαντορινιός! Και μάλιστα μία πολύ γνωστή φωτογραφία του Φτυ είναι στη Σαντορίνη.

Αν πάλι έχω πέσει τελείως έξω τότε ποντάρω ότι η μεσαία τρύπα είναι για το τσιγάρο😆

[pepe]

@nikos_tzellos

στη Σαντορίνη όπου κυριαρχεί το νησιώτικο και το βιολί

Οι παλιές ζυγιές στη Σαντορίνη ήταν: η «καλή», κλαρίνο-βιολί-λαούτο ή και κλαρίνο-δύο βιολιά-λαούτο. Και οι πιο ανεπίσημες, λύρα ή τσαμπούνα ή σουραύλι με τουμπάκι. Ο Μαρκουλής, ο τελευταίος παλιός τσαμπουνιέρης της Σαντορίνης, τόνισε κατηγορηματικά «όχι λύρα μαζί με τσαμπούνα», αλλά ο ίδιος έπαιζε κάποιες φορές με λαούτο αντί με τουμπάκι (είχαν όλα τα όργανα στο σόι του). Ο Καρακάσης, ερευνητής, ή ίσως ο Ανωγειανάκης, δε θυμάμαι προχείρως, αναφέρει ότι έτυχε σε γλεντάκι με βιολί, λαούτο, λύρα και σουραύλι.

Δηλαδή, απ’ ό,τι καταλαβαίνω, κάθε συνδυασμός μπορούσε να γίνει αλλά υπήρχαν και κάποια στάνταρ. Φαντάζομαι ότι στις δουλειές τα στάνταρ θα τηρούνταν πιο σχολαστικά, και στην παρέα πιο χύμα.

Αλλά όλα αυτά αφορούν την κυρίως Σαντορίνη. Για τη Θηρασιά ό,τι ξέρω και δεν ξέρω είναι ό,τι μετέφερα από δεύτερο χέρι στο #1.