Πόσο καλά μπορεί ένα ούτι να παίξει τον ρόλο του λαούτου στην παραδοσιακή μουσική; Δεν βλέπω κάποιο λόγο που δεν θα μπορούσε να αποδωθεί ένα πολύ μεγάλο μέρος και της στεριανής και της νησιώτικης παράδοσης στο ούτι, αν και δεν ξέρω πολλά για το θέμα.
Το λέω με αφορμή αυτή εδώ την εκτέλεση, μου αρέσει ο ήχος του οργάνου.
Δεν χρειάζεται να ξέρεις και πολλά, πάντως λαούτο και ούτι είναι συγγενικά και στο όνομα αλλά και στις ιδιότητές τους. H λέξη ud σημαίνει ξύλο και al είναι το άρθρο, δηλαδή και στις δύο περιπτώσεις περιγράφεται ένα ξύλινο όργανο και οι διαφορές μεταξύ των δύο οργάνων είναι μικρές. Το λαούτο έχει μπει στην ελληνική παραδοσιακή μουσική εδώ και κάμποσες γενιές, το ούτι είναι ουσιαστικά ξενόφερτο, μπήκε στην ελληνική μουσική μέσα από την πολίτικη (τουρκική) μουσική κουλτούρα και τη λεγόμενη «λόγια» μουσική, όχι τη λαϊκή και ειδικά εκείνην της Κωνσταντινούπολης, όπου καλλιεργήθηκε αρκετά η μουσική που ονομάστηκε «İncesaz müzik», δηλαδή περίπου «μουσική λεπτών οργάνων», όπως δηλαδή ήταν τα όργανα που χρησιμοποίησε η τουρκική «κλασική» μουσική, σε αντιπαράθεση με τη “λαϊκή” μουσική που χρησιμοποιεή τη ζυγιά νταούλι και ζουρνάς. Και βέβαια θα μπορούσε το ούτι να αποδώσει ωραιότατα την ελληνική μουσική παράδοση, αλλά για να το κάνει αυτό δεν είναι απαραίτητες οι επιπλέον δυνατότητες που διαθέτει το ούτι σε σύγκριση με το λαούτο.
Όταν λες δυνατότητες αναφέρσαι σε μικροτονικά διαστήματα επειδή το ούτι είναι άταστο; Ανεξαρτήτως αν εμφανίζονται μελωδίες με μικροτονικά διαστήματα στη δημοτική μουσική, και το βιολί άταστο είναι, αλλά υπάρχει παντού.
Κατά τη γνώμη μου, δεν υπάρχουν καν μελωδίες λαούτου. Προφανώς εξαιρούμε κάποια κρητικά κομμάτια που δημιουργήθηκαν από επώνυμους επαγγελματίες σολίστες λαουτιέρηδες αφότου ο δίσκος είχε ήδη γίνει το κύριο μέσο για να πρωτολανσάρεις τη δουλειά σου (Κουτσουρέλης και επίγονοι). Κατά τα άλλα υπάρχουν μελωδίες του βιολιού, του κλαρίνου, της λύρας κλπ. που συνοδεύονται από λαούτο. Ο τρόπος της συνοδείας ποικίλλει κατά περιοχές και στιλ, π.χ. το παραδοσιακό κισαμίτικο παίξιμο είναι 100% μελωδικό, αλλά παραμένει συνοδεία του βιολιού.
Τα κορίτσια στο βίντεο που παίζουν (εξαιρετικά) το Σε καινούργια βάρκα μπήκα, εφόσον φαίνεται να έχουν ως αναφορά την ηχογράφηση της Παπαγκίκα και όχι το πώς λέγεται σήμερα στα νησιά το τραγούδι, θα έλεγα ότι δεν κάνουν ούτε διασκευή ούτε εναλλακτική εκτέλεση, αλλά μάλλον μια κανονική εκτέλεση (όσο κι αν στην Παπαγκίκα δεν είχε ούτι, και μάλιστα σόλο). Παραμένουν πιστές στο πνεύμα εκείνης της ηχογράφησης. Πιο διασκευασμένο θα το έβρισκα αν παιζόταν με λαούτο.
Άρα, μάλλον το ερώτημα είναι κατά πόσον μπορεί το ούτι να αποδώσει, ως κύριο μελωδικό όργανο, μελωδίες από τα νησιά ή από τη στεριανή Ελλάδα που κανονικά παίζονται με άλλα όργανα.
Η γνώμη μου: για τα νησιά, όπως και για τη Θράκη και για ορισμένες αιγαιοπελαγίτικες στεριανές περιοχές, γενικά για τον σχετικά πιο ανατολικό κλάδο της ελλ. παράδοσης, ασφαλώς και μπορεί. Μην περιμένουμε βέβαια ότι θα βγει ίδιο, μπορεί όμως κάλλιστα να βγει μια τίμια διασκευή-ερμηνεία που να μην απομακρύνεται από τον αρχικό χαρακτήρα του κομματιού.
Για τα καθαυτού στεριανά, Ήπειρο, Θεσσαλία, Ρούμελη, Μοριά, ίσως να 'ναι πιο δύσκολο. Όλα βγαίνουν, αλλά πιθανώς εκεί να είναι πλέον καθαρά διασκευή.
Τη Μακεδονία, που είναι μωσαϊκό διαφορετικών παραδόσεων, θα την έβαζα κάπου ανάμεσα. Αλλού ναι, αλλού όχι. Στη Χαλκιδική για παράδειγμα φαίνεται ότι υπήρχε ντόπια παράδοση στο ούτι - αλλά και να μην υπήρχε, τα τραγούδια της πιστεύω ότι μπορούν να βγουν στο ούτι εξίσου καλά με τα νησιώτικα ή τα κρητικά, που κανονικά βέβαια δεν έχουν ούτι. Στις περιοχές του ζουρνά ή των χάλικνων, στη Δράμα με τις λύρες και τις γκάιντες, στα Πιέρια με τις γκάιντες, στα Γρεβενά που είναι σχεδόν Ήπειρος, δεν ξέρω…
Μη μας απασχολεί αυτό. Όταν το λαούτο παίζει μια μελωδία συγκερασμένα, δεν το κάνει επειδή είναι συγκερασμένη η μελωδία αλλά επειδή είναι συγκερασμένο το όργανο. Το ζήτημα της ακρίβειας στα διαστήματα η λαϊκή μουσική δεν το αντιμετωπίζει από την ίδια οπτική όπως το μακάμ, που είναι κατά βάση λόγιο.
Χοντρικά έτσι είναι, αλλά ίσως όχι 100%. Υπάρχει σχετική συζήτηση εδώ (Ούτι στην Ελλάδα πριν το '22;), και υπάρχουν κάποιες περιοχές στην Ελλάδα όπου το ούτι φαίνεται να έχει μια σχετικά μακρά παράδοση, όσο κι αν δεν ξέρω από τι βάθος χρόνου προέρχεται:
Ανέφερα ήδη τη Χαλκιδική. Καμία έκπληξη αν προσθέσουμε τη Χίο και τη Μυτιλήνη, που ουσιαστικά είναι μικρασιάτικα νησιά. Αλλά υπάρχει επίσης η Θράκη (ο Κ. Δοϊτσίδης δεν ήταν μοναδική περίπτωση, όπως ο Σαραγούδας στα Μεσόγεια που όντως ήταν), όπου μάλιστα καμιά φορά συναντάμε και τσιμπίσι ή ακόμη και τσιμπίσι που να αναφέρεται ως ούτι. Υπάρχει μία καταγεγραμμένη περίπτωση στα Μέγαρα, όπου ουτίστας συνοδεύει το βιολί σε σκοπούς που κατά τα άλλα τους ξέρουμε με βιολί και λαούτο (και με εντελώς διαφορετικό τρόπο συνοδείας: το ούτι να παίζει σαν ούτι και το λαούτο σαν λαούτο). Αυτή δεν ξέρω αν είναι μοναδική. Υπάρχουν επίσης αναφορές για ορισμένα από τα Δωδεκάνησα, Καστελλόριζο και ίσως και Σύμη αν θυμάμαι καλά. Υπάρχει, στη συζήτηση του παραπάνω λινκ, η περίπτωση του Λάκκου Ηρακλείου με τα καφέ αμάν και τα ταμπαχανιώτικα.
Γενικά νομίζω ότι το ελληνικό ούτι δεν έχει ακόμη χαρτογραφηθεί επαρκώς, και ότι δεν είμαστε έτοιμοι να αποφανθούμε αν όντως είναι ξενόφερτο.
Είχαμε βάλει αλλού και αυτό:
Πολύ πλούσια, και σε πολλά επίπεδα, είναι η εξαιρετική διδακτορική διατριβή του Ευθύμιου Ατζακά, “Οι άνθρωποι του ξύλου”: το ούτι από τις παρυφές του ανατολικού μουσικού πολιτισμού στη σύγχρονη αστική κουλτούρα του ελλαδικού χώρου (Τμήμα Πολιτισμικής Τεχνολογίας και Επικοινωνίας Παν/μίου Αιγαίου, 2012)
Με βάση τον (πολύ ορεχτικό!) πίνακα περιεχομένων, δε μου φαίνεται να καταπιάνεται μ’ αυτό το ζήτημα πάντως. Βλέπω αστικά λαϊκά δίκτυα, βλέπω προσωπογραφίες συγκεκριμένων επαγγελματιών από διάφορες γενιές. Όχι αν συνηθιζόταν ως τοπικό όργανο στη χ ή ψ περιοχή.
Νομίζω ότι το έχω ξαναβάλει κάπου:.
Το θυμάμαι, αλλά το ξαναβλέπω και τώρα τζαστ ιν κέις. Τρομερό ντοκουμέντο, υπέροχα μουσικά στιγμιότυπα κι ας έχει μερικά φαλτσάκια.
Από την περιγραφή σε συνδυασμό με τα σχόλια μαθαίνουμε ότι ο ουτζής λέγεται Βασίλης Λιάπης, κι ο βιολιτζής Γιώργος (χωρίς επώνυμο), Σμυρνιοί της Θεσσαλονίκης.
Ρε παιδιά, αλά τούρκα κουρδίζει το βιολί; Από τη σκηνή του κουρδίσματος στην αρχή έτσι μου φάνηκε, αλλά μετά που τον βλέπουμε να παίζει δεν ξέρω να διαβάσω τα δαχτύλια του.
Εξαιρετικό τεκμήριο, μπράβο, δεν το είχα ξαναδεί!
Πολύ μου άρεσε η φωνή του ουτίστα.
Βλέπω προς το τέλος (από το 20.10 και μετά) και τον μουσικοκριτικό, συνθέτη Γιώργο Παπαδάκη να μαστορεύει τη μικροφωνική
Α, ώστε έτσι εξηγείται! Κι έλεγα, ποια να είναι η προέλευση του βίντεο; Δεν είναι ένα τυχαίο ερασιτεχνικό τράβηγμα (που δε νομίζω να υπήρχε καν ως πρακτική εκείνα τα χρόνια), είναι με μελετημένη εστίαση, μοντάζ, μάλλον πολλές κάμερες κλπ. Μοιάζει για εκπομπή ή ντοκιμαντέρ.
Από το ξακουστό ΠΑΡΑΣΚΗΝΙΟ του Λάκη Παπαστάθη