Εδώ τώρα (Καλογερίδης: κοντυλιές ανάμικτες με ασκομαντούρα) έχουμε κάτι άλλο.
«Ασκομαντούρα», εκτός από την ασκομαντούρα, ονομάζονται και ορισμένα μουσικά μοτίβα στα οποία το βιολί ή η λύρα μιμείται την ασκομαντούρα. Στα υπόλοιπα νησιά πλην Κρήτης υπάρχει πάλι το ίδιο και ονομάζεται «τσαμπούνα». Σπανιότερα απαντούν και στην ηπειρωτική Ελλάδα κομμάτια με μίμηση της γκάιντας από βιολί ή κλαρίνο, που ονομάζονται «γκάιντες».
Σε ό,τι αφορά τις νησιώτικες «τσαμπούνες / ασκομαντούρες» του βιολιού ήτης λύρας, έχω καταλήξει ότι πρόκειται για μουσικές φράσεις που θα μπορούσαν μεν να παιχτούν και από αληθινή τσαμπούνα, αλλά ωστόσο δεν παίζονται, παίζονται μόνο από τα έγχορδα. Η μίμηση έγκειται αφενός στη μουσική λογική που διέπει αυτές τις φράσεις και αφετέρου σε διάφορα ευρηματικά κόλπα που κάνουν οι βιολατόροι / λυράρηδες για να μιμηθούν τον ήχο του οργάνου.
Όμως αποτελούν υπόθεση καθαρά των μουσικών του δοξαριού. Δεν τα μαθαίνουν από τσαμπουνιέρηδες αλλά ο ένας από τον άλλον, και μερικές φορές, με το πέρασμα των γενεών και καθώς ο πραγματικός ήχος του πνευστού τείνει να ξεχαστεί, τελικά αυτά τα σόλα αυτονομούνται και ακολουθούν μια δικιά τους εξέλιξη. Ενδεικτικά:
-Χρησιμοποιείται πολύ αυτό το ιδιαίτερο γκλισάντο, που στην πραγματική τσαμπούνα ακούγεται στην αρχή που φουσκώνει και στο τέλος που ξεφουσκώνει αλλά ποτέ στη διάρκεια του κομματιού. Η τσαμπούνα (το πνευστό) διακρίνεται για τις ιδιαίτερα στακάτες νότες της, ενώ στις μιμήσεις αντιθέτως μπαίνει πολύ γλίστρημα.
-Ορισμένα κλασικά μοτίβα της «ασκομαντούρας» της λύρας, σε κρητικούς χορούς, παίζονται στη χορδή Ρε, δηλαδή σε τονικότητες πολύ πιο μπάσες απ’ ό,τι πιάνει μια ασκομαντούρα.
-Τουλάχιστον στην περιοχή της Ιεράπετρας, η «ασκομαντούρα» είναι ένα συγκεκριμένο σόλο στον Πηδηχτό, για το οποίο έχω πληροφορίες ότι μεταβιβαζόταν από βιολάτορα σε βιολάτορα εδώ και τουλάχιστονκαμιά εκατοστή χρόνια, χωρίς παρεμβολή ασκομαντουράρηδων. Άλλωστε οι ασκομαντουράρηδες ήταν μουσικοί ιδιαίτερα χαμηλού κύρους σε σχέση με τους βιολατόρους.
Μια παλιά ηχογράφηση «τσαμπούνας» του βιολιού που, κατ’ εξαίρεση, παίζει ένα κομμάτι που στ’ αλήθεια το παίζαν οι τσαμπουνιέρηδες είναι αυτή:
Άλλη παλιά ηχογράφηση είναι η ιστορική «Γκάιντα Κρητικιά» του Νισύριου.
Για την ιστορία της πραγματικής ασκομαντούρας και τσαμπούνας στη δισκογραφία βλ. εδώ. Απ’ όσο έχω βρει, δεν πάει πολύ παλιά πίσω. Τέσσερις ποντιακές ηχογραφήσεις από τη Μέλπω Μερλιέ το 1930 που δεν κυκλοφόρησαν παρά δεκαετίες αργότερα, πέντε-έξι καλύμνικες εμπορικές ηχογραφήσεις του '50 στην Αμερική, και μετά φτάνουμε 1967 για τις δύο πρώτες ηχογραφήσεις κρητικιάς ασκομαντούρας.