Απορίες για στίχους και νοήματα ρεμπέτικων τραγουδιών

Καλησπέρα στην όμορφη παρέα,

Με λένε Στράτο, μένω στην Αθήνα. Το τελευταίο διάστημα άρχισα να μελετώ σημαντικούς δημιουργούς του ρεμπέτικου τραγουδιού από προσωπικό ενδιαφέρον και κριτική διάθεση. Δεν γνωρίζω μουσικό όργανο. Ως ακροατής ενδιαφέρομαι και ως αναγνώστης βιογραφιών και στίχων τραγουδιών. Μου έχουν ήδη δημιουργηθεί απορίες για χρήση στίχων σε τραγούδια του Μάρκου Βαμβακάρη αλλά και του Βασίλη Τσιτσάνη και θα ήθελα την βοήθειά σας στην ερμηνεία αυτών των στίχων. Θα ξεκινήσω από το τραγούδι του Βαμβακάρη “Το μπουζούκι στο Παρίσι”. Τον στίχο “παίξε μπουζούκι μου τρελά” τον θεωρώ αρκετά αφελή. Ποιος είναι άραγε ο “τρελός” ήχος ενός μπουζουκιού; Νομίζω ούτε κυριολεκτικά ούτε μεταφορικά στέκει μια και το μπουζούκι είναι μουσικό όργανο που παράγει αρμονικό και στρωτό ήχο. Στην τζαζ ενδεχομένως θα ταίριαζε ως χαρακτηρισμός το “τρελό” παίξιμο του σαξόφωνου μιας και η τζαζ είναι κατεξοχήν άναρχη μουσική. Παρόμοιο στίχο όσον αφορά το μπουζούκι βρήκα και στον Τσιτσάνη στο τραγούδι " Μάμπο με τρελές πενιές" . Κι εδώ νομίζω είναι άστοχη η μεταφορά. Επίσης πολύ κακή εντύπωση μου έκανε το τραγούδι “Γέρασες και πια δε σ’ αγαπώ” του Βαμβακάρη που πέρα από αφελές είναι ασυνάρτητο ως προς το νόημα και αν μη τι άλλο σκληρό ως άποψη μιας και κατά κάποιον τρόπο προκρίνει την αξία μιας γυναίκας μόνο από την εξωτερική ομορφιά της. Θα ήθελα τις γνώσεις σας για να με διαφωτίσετε.

Σας ευχαριστώ και θα επανέλθω εν καιρώ

3 «Μου αρέσει»

Το “τρελά” το λαμβάνεις λάθος. Δεν μιλάμε για “τρελό” ήχο. Αλλά μιλάμε για “τρελό” παίξιμο. Με την έννοια του παιξίματος που θα σε “φτιάξει” και θα σε ικανοποιήσει σε υπέρτατο βαθμό. Η μεταφορά είναι πολύ πετυχημένη. Π.χ. Όταν ακούσεις ένα μουσικό να τα δίνει όλα ενώ παίζει. Ή αν δεις ένα παίκτη ποδοσφαίρου ή οποιουδήποτε αθλήματος να κάνει μια έξοχη ενέργεια, η συνηθισμένη φράση είναι “μας τρέλανε”.
Τώρα για τους στίχους στο Γέρασες και πια δεν σ’ αγαπώ.
Νόημα βγαίνει μια χαρά αν σκεφτείς ότι της μιλάει κατά πρόσωπο. Υπάρχει η βάσιμη υπόθεση ότι στο τραγούδι αυτό απευθύνεται στην πρώτη του γυναίκα. Καλό θα είναι να διαβάσεις την βιογραφία του σχετικά με εκείνη. Ο Μάρκος είναι άνθρωπος της εποχής του. (Πώς θα μπορούσε να είναι αλλιώς;). Είναι πικραμένος με ότι του έχει συμβεί. Καταφέρνει και ξεπερνά ότι του συνέβη και παντρεύεται ξανά. Είναι λογικό να θέλει να ¨πονέσει¨αυτή που του φέρθηκε με αυτό τον τρόπο. Εμείς δεν χρειάζεται βέβαια να συμφωνούμε με αυτό, αλλά επίσης δεν χρειάζεται να “καταδικάσουμε” τον Μάρκο για τις σκέψεις του και τα συναισθήματά του.
Συμπλήρωση: Η πρώτη του γυναίκα σύμφωνα με τα λεγόμενα του Μάρκου ήταν πραγματική καλλονή.

5 «Μου αρέσει»

λές το τραγούδι να είναι αυτοβιογραφικό;
Σίγουρα υπάρχουν και πιο ευαίσθητοι στίχοι στο ρεπερτόριο αλλα φαίνεται να υπάρχει μια γενικότερη φόρτιση προς την γυναίκα. Ρίχνει μελάνια , κάνει το βαρύ…
ενω η νέα τον " έχει μη βρέξει και μη στάξει" και του ξηγιέται ωραία.
πολύ ενδιαφέρον

Πάντως Στράτο έχεις δίκιο, με τα σημερινά μάτια θα βρεις στίχους που δεν ταιριάζουν με κάποιες βασικές κοινωνικες αξίες
ο Τούντας λέει “με την κάμα μου στο χέρι θα ρθω πάλι να σε βρω”
ο Τσιτσάνης " εσυ στο χώμα και γω στη φυλακή"
κλπ
και κάποια μπορεί να δικαιολογούνται απο το κλίμα της εποχής και να έχουν ενδιαφέρον αναγνωρίζοντας την διαφορετικοτητα του σήμερα
αλλά κάποια μπορεί να είναι πραγματικα απαίσια.
Εγω δε θα καθόμουν πχ να ακούσω τον Ταμ ταμ του Ζαμπέτα απο κανέναν…
Η τελική απόφαση και η άποψη είναι δική σου🙂
καλωσήρθες

3 «Μου αρέσει»

Υπάρχει βάσιμη υποψία ότι είναι. Εξάλλου ο Βαμβακάρης στην βιογραφία του λέει για πάρα πολλά τραγούδια του, ότι είναι από προσωπικές του εμπειρίες.

2 «Μου αρέσει»

Πώς θα μπορούσε να αφορά εκείνη, εφόσον “Γέρασες και πια δεν είσ’ ωραία” και με το δεδομένο ότι ο Μάρκος χώρισε τη “Ζιγκοάλα” όχι επειδή “γέρασε” αλλά επειδή τον κεράτωνε αγρίως;

1 «Μου αρέσει»

Ναι αλλά της λεέι να πάει και στη μάνα της οπότε το " γέρασες" περισσοτερο ως κακία φαινεται παρα ως γεγονός.

1 «Μου αρέσει»

Η δεύτερη γυναίκα του ήταν πολύ πιο νέα από την πρώτη. Το “γέρασες” τονίζει αυτή τη διαφορά ηλικίας. Π.χ. Αν η πρώτη γυναίκα ήταν 35 χρονών και η δεύτερη 25 χρονών, μια χαρά μπορεί να πει στην πρώτη ότι έχει γεράσει.
Άσχετα απ όλα αυτά, αρχίσαμε και αναλύουμε την κάθε λέξη σε στιχάκια;
Δηλαδή ο Μάρκος έγραψε την “Φραγκοσυριανή” για μια όμορφη κοπέλα που είχε δει ένα βράδυ καθώς έπαιζε στη Σύρα αν θυμάμαι καλά. Δεν την ξαναείδε και έβγαλε το τραγούδι γιατί του είχε κάνει εντύπωση. Τώρα δηλαδή θα πρέπει να αποδείξουμε ότι η κοπέλα ήταν όντως φραγκοσυριανή και όχι από κάπου αλλού;

H κοινωνία της Σύρας, εκείνη την εποχή ιδιαίτερα, ήταν μικρή και όλοι γνωστοί μεταξύ τους. Όταν λοιπόν ένας φραγκοσυριανός γέννημα θρέμμα, χαρακτηρίζει στη Σύρα κάποιον θαμώνα κέντρου, άντρα ή γυναίκα δεν έχει σημασία, ως φραγκοσυριανό / -η, ξέρει πάρα πολύ καλά τι λέει.

Για το συγκεκριμένο παράδειγμα συμφωνώ κι εγώ με τον Νίκο, αλλά γενικότερα έχει δίκιο κι ο Λουκάς. Η οπτική ότι ενδέχεται να υπάρχουν ψήγματα αυτοβιογραφίας ή ιστορικής αλήθειας σε οποιοδήποτε τραγούδι δεν είναι γόνιμη.

(Να συμπληρώσω ότι δεν ξέρω μήπως οι Φραγκοσυριανοί ντύνονταν και διαφορετικά από τους Ερμουπολίτες, και φαίνονταν κι απ’ αυτό.)

Μα ο Λουκάς, το μόνο που είπε είναι πως το ότι μια σχετικά νέα γυναίκα «γέρασε» είναι σχετικό και όχι απόλυτο. «Αγάπησα καλύτερη και νέα» και τέλος, κι όποιος γουστάρει. Έτσι είναι (κακώς, κάκιστα…) τα πράγματα και σήμερα και, πολύ περισσότερο τότε.

" **Εκεί όμως που έπαιζα, σηκώνω μια στιγμή το κεφάλι και βλέπω μια ωραία κοπέλα. Τα μάτια της ήταν μαύρα. Δεν ξανασήκωσα το κεφάλι, μόνο το βράδυ την σκεφτόμουν, την σκεφτόμουν…
Πήρα, λοιπόν, μολύβι κι έγραψα πρόχειρα:

Μία φούντωση, μια φλόγα έχω

μέσα στην καρδιά

Λες και μου΄χεις κάνει μάγια

Φραγκοσυριανή γλυκιά…

Ούτε και ξέρω πως την λέγανε ούτε κι εκείνη ξέρει πως γι ‘ αυτήν μιλάει το τραγούδι. Όταν γύρισα στον Πειραιά, έγραψα τη Φραγκοσυριανή ».

Από το βιβλίο «Μάρκος Βαμβακάρης – Αυτοβιογραφία», της Αγγελικής Βέλλου-Κάιλ, Αθήνα 1978, εκδόσεις «Παπαζήση».
Πηγή:Φραγκοσυριανή: Η ιστορία ενός από τα πιο όμορφα τραγούδια που έγραψε ο Μάρκος Βαμβακάρης | Το Κουτί της Πανδώρας

Πάντως ο Μάρκος λέει ότι δεν την ήξερε.
Τώρα αν ήταν ή δεν ήταν δεν παίζει κανένα ρόλο.
Και ας εξετάσουμε και το ενδεχόμενο να μην του έβγαινε το μέτρο αλλιώς.
Όπως επίσης ότι ο Μάρκος ήταν περήφανος που ήταν φραγκοσυριανός. Οπότε τι πιο φυσικό από το να αναδείξει τα κάλλη των φραγκοσυριανών γυναικών.

Ακριβώς αυτό. Η πρώτη γυναίκα του Μάρκου ήταν συνομήλική του, ενώ η δεύτερη ήταν δεκατρία χρόνια μικρότερή του.

Ο Τσιτσάνης πάντως εδώ νομίζω ότι κάνει κι ένα εφέ αποστασιοποίησης από την αγριότητα του νοήματος χρησιμοποιώντας την ενορχήστρωση. Γενικά θα πρέπει νομίζω να τον απασχολούσε ιδιαίτερα η σχέση μουσικής-στίχου, και κάνει διάφορα λεπτά πράγματα, όπως στα «Μάνταλα» όπου το σόλο δίνει μια αίσθηση περιορισμένης/εμποδισμένης κίνησης, ή στο «Τι σε μέλλει εσένα», που το intro είναι και intro στα λόγια. By the way, θα συμφωνούσατε με την αίσθησή μου ότι «Αρχόντισσα», «Αχάριστη», και «Μάγισσα της Αραπιάς» αποτελούν τριλογία;

Προσωπικά πάντως, ως ένα κανονικότατο (και ωραιότατο) τραγούδι το βλέπω, χαρακτηριστικότατος Τσιτσάνης, χωρίς την παραμικρή διαφοροποίηση στην ενορχήστρωση, που ίσως να με οδηγούσε σε σκέψεις για εφέ αποστασιοποίσης κττ.

Κύριε Πολίτη εννοώ την επιλογή φωνών.

Νίνου - Τσαουσάκης. Σε εκατοντάδες τραγούδια του τους επέλεξε… Τι το ιδιαίτερο ήθελε να επισημάνει ο Τσιτσάνης σ’ αυτήν την ηχογράφηση, που να μην υπάρχει σε άλλα του τραγούδια;

Δεν είμαι σίγουρος οτι βλέπω όσα λες. Όμως στα Μάνταλα πάντα μου έκανε εντύπωση η τοποθέτηση λέξεων Ξυπνώ και Σκοτεινιάζουν.
Η λέξη Ξυπνώ είναι τοποθετημένη ψηλά με ανωδική μελωδία, το Σκοτεινιάζουν το αντίθετο, χαμηλά και καθοδικά.
Σαν η μελωδία να ακολουθεί τον κύκλο της ημέρας απο το φως μέχρι τη νύχτα.
Δεν ξέρω αν το έκανε επίτηδες ως χρωματισμό λέξεων, ειδικά όταν ακούμε στο:
Πεσαν τα μάνταλα βαριά
τη μελωδία να χρωματίζει αντίθετα το στίχο.Ούτε πέφτει ούτε βαραίνει.
Αλλά μου αρέσει να σκέφτομαι πως το ξύπνημα και το σκοτάδι βγήκαν έτσι επίτηδες🙂

3 «Μου αρέσει»

Μ’ αυτό εννοούσα ότι συμφωνώ.

Ή, τέλος πάντων, ακόμη κι αν δεν εννοούσε αυτό ο Λουκάς, θεωρώ ότι δεν έχει σημασία είτε ήταν είτε δεν ήταν, όπως δεν έχουν σημασία και άλλα παρόμοια ερωτήματα που μπορεί να προκύψουν από τα τραγούδια.

1 «Μου αρέσει»

Εννοώ το ότι έβαλε γυναικεία φωνή για πρώτη σε στίχους όπου το πρώτο πρόσωπο είναι άντρας, και όχι μόνο με Νίνου - Τσαουσάκη, το έκανε τρεις φορές, και μετά μία με άντρα, αλλά ήταν ο Καζαντζίδης το '65.

Μα, τέτοιες περιπτώσεις είχαν ήδη υπάρξει πολλές, στον μεσοπόλεμο. Η Ρόζα πολλές φορές έχει τραγουδήσει τραγούδια όπου ο στίχος επιβάλλει, ο απαγγέλλων να είναι άντρας.

Φυσικά δεν είναι ο μόνος λόγος για να βάλεις γυναίκα σε αντρικό πρώτο πρόσωπο, αλλά νομίζετε ότι η επιλογή αυτή τρεις φορές από τον ψείρα Τσιτσάνη είναι άσχετη με το ότι μαλακώνει κάπως το φήλιγκ; νομίζω δεν είναι περίπτωση που απλά πάει καλύτερα σε γυναικεία φωνή, όπως λχ το «Καναρίνι».