Μίκης Θεοδωράκης εναντίον Δημήτρη Ψαθά...για τα μάτια του Τσιτσάνη

τσιτσάνης

(Φώτης Χατζίδης) #1

Το 1961 ο πολύ γνωστός θεατρικός συγγραφέας, χρονογράφος και δημοσιογράφος Δημήτρης Ψαθάς μέσα από την μόνιμη στήλη του (Επιστολές του Δημ.Ψαθά προς τους πάντες για τα πάντα) στον “Ταχυδρόμο” της 26/7/1961 (τεύχος 381) έστειλε επιστολή όπως τιτλοφορείται και η στήλη του, στον Βασίλη Τσιτσάνη. Το ύφος της επιστολής όπως θα μπορέσετε να διαβάσετε κινούνταν μεταξύ ειρωνείας και χλευασμού προς τον Τρικαλινό συνθέτη, που όπως προκύπτει από τα γραφόμενα ο Ψαθάς επισκέφτηκε στο κέντρο που έπαιζε στις Τζιτζιφιές.

Από τον τίτλο και μόνο ο Ψαθάς προϊδεάζει τον αναγνώστη για το αρνητικό και ειρωνικό της επιστολής:
ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΜΑΙΤΡ ΤΣΙΤΣΑΝΗΝ (Η ΠΕΡΙ ΦΕΣΤΙΒΑΛ ΝΤΕ ΛΑ ΜΠΟΥΖΟΥΚ).

Εκτός από τον Τσιτσάνη ο Δ.Ψαθάς αναφέρει στην επιστολή του και τον Γιάννη Παπαϊωάννου που μαζί με Θεσσαλό συνθέτη παίζανε καλοκαιριάτικα στις Τζιτζιφιές, τον Μπιθικότση, τον Καζαντζίδη, τον Μάνο Χατζιδάκη αλλά και τον Μίκη Θεοδωράκη.

Στα αρχεία που επισυνάπτονται μπορείτε να διαβάσετε το κείμενο του Δ.Ψαθά όπως κυκλοφόρησε στον Ταχυδρόμο τον Ιούλιο του 1961.


(Φώτης Χατζίδης) #2

Ο Μίκης Θεοδωράκης που ποτέ δεν έκρυψε την εκτίμηση και τον θαυμασμό του για τον Βασίλη Τσιτσάνη δεν άφησε αναπάντητη την επιστολή του Δ.Ψαθά και με δική του επιστολή προς τον Ταχυδρόμο απαντάει στο ειρωνικό ύφος του Ψαθά.

Εδώ το κείμενο του Μίκη Θεοδωράκη όπως αυτό δημοσιεύτηκε στο επόμενο τεύχος (382) του Ταχυδρόμου στις 5/8/1961.


(Νίκος Σαρηγιάννης) #3

δηλαδή είτε αρχαιολαγνεία είτε συμφωνικά έργα, και στην μέση η κακόμοιρη η “πρωτοβάθμια μουσική”… και οι δυο επικαλούνται τον τσιτσάνη, ο καθένας προς όφελός τους απ’ό,τι φαίνεται.
δεν πειράζει, όποιοι δεν μπορούν να καταλάβουν την λαϊκή μουσική ας την αφήσουν ήσυχη -αυτοί χάνουν.


(Pip) #4

Είναι γνωστή η θέση ότι δε μπορεί να έχουν άποψη για τη μουσική άνθρωποι “απαίδευτοι”.
Ο σοβατζής,ο σιδεράς,ο μανάβης,ο εμποράκος,ο εργάτης… τι να ξέρουν αυτοί,τι να καταλάβουν…
Και αν αυτό γράφτηκε το ‘61 ακόμα και σήμερα το 2017 κάποιοι ακόμα το πιστεύουν.
Απ’ την άλλη ο Ψαθάς προσωπικά μου είναι συμπαθής σα γράψιμο οπότε θα τον κρίνω απ’ τις 99 και όχι απ’ τη μία


(koutroufi) #5

Ευχαριστούμε για τα κείμενα. Το 1961 είναι κρίσιμη χρονιά. Ο Θεοδωράκης είχε βγάλει τον Επιτάφιο ένα χρόνο πριν και είναι γνωστό τι τράβηξε ώστε να πειστεί η διανοούμενη τάξις της χώρας ότι το μπουζούκι δεν είναι χυδαίο όργανο.


(Φώτης Χατζίδης) #6

Να΄σαι καλά koutroufi.

Στο αμέσως επόμενο διάστημα θα ανέβουν και άλλα τέτοια θέματα που θα ανοίγουν τον διάλογο και θα θέτουν προβληματισμούς και ενστάσεις όπως καλή την ώρα, ο Νίκος ο liga rosa ο Pip και και εσύ, έχετε κάνει. Ενδεικτικά να σου πω ότι στις επόμενες μέρες θα ανέβει κείμενο του Ιουλίου του 1919 που αναφέρεται στην Παξιμαδοκλέφτρα, η παλαιότερη (μέχρι την επόμενη) αναφορά απ΄όσο έχω ψάξει για το ποιες ήταν οι Παξιμαδοκλέφτρες και πότε παρουσιάστηκαν στην κοσμική ζωή της Αθήνας.
Επίσης να πω ότι πολύ σύντομα (ίσως και σήμερα-αύριο) θα παρουσιαστούν όλοι (σχεδόν) οι λαϊκοί συνθέτες μουσικοί και τραγουδιστές αλλά και τα νυχτερινά κέντρα στα οποία παίζανε το διάστημα Οκτώβριος-Δεκέμβριος του 1948. Ποιοι συνεργάζονταν με ποιους και σε ποια μαγαζιά.

Τώρα όσων αφορά την κόντρα Ψαθά-Θεοδωράκη για τις…πενιές του Τσιτσάνη θα πρέπει να πω ότι συνεχίστηκε όπως ήταν φυσικό και στο επόμενο τεύχος του Ταχυδρόμου. Σιγά μην δεν άφηνε ο μεσιέ psathas αναπάντητη την κριτική που δέχτηκε από τον Μ.Θεοδωράκη αλλά όπως φαίνεται και από άλλους για την ¨επιστολή προς Τσιτσάνη¨. Έτσι στις 12 Αυγούστου 1961 στο τεύχος 383 θα στείλει και νέα επιστολή αυτή την φορά στον…αξιότημον ανωνυμόγραφον.

Θα πρέπει να σημειωθεί ότι εκ νέου τοποθέτηση του Μίκη Θεοδωράκη δεν φαίνεται να υπάρχει μέσα από τον Ταχυδρόμο. Ο Δ.Ψαθάς είχε τον πρώτο και τελευταίο λόγο στην υπόθεση αυτή.

Το τι έγραψε στην δεύτερη επιστολή του ο Δημήτρης Ψαθάς μπορείτε να το διαβάσετε εδώ.


#7

Δυστυχώς η απάντηση του Θεοδωράκη δε διάβάζεται εύκολα, είναι πολύ ψιλά τα γράμματα.

Το κείμενο του Ψαθά δεν ξέρω αν πρέπει να θεωρηθεί οπωσδήποτε ειρωνικό. Ναι μεν βάζει δήθεν αστείες εκφράσεις εκεί όπου δεν υπάρχει τίποτε αστείο ή γελοίο να περιγράψει, αλλά η περιγραφή του αγέλαστου Τσιτσάνη ή κάποιων χορευτών δε διαφέρουν πολύ από άλλες περιγραφές, γραμμένες από ανθρώπους που μετά βεβαιότητος γούσταραν και θαύμαζαν. Το χιουμοράκι με τις γαλλικούρες κλπ. μπορεί απλώς να ήταν η μανιέρα της επιφυλλίδας του (δεν είναι και εύκολο να κρατάς μόνιμη αστεία στήλη). Όσο για το φινάλε, μάλλον εκφράζει τα παράπονά του για το Φεστιβάλ Αθηνών (δε γουστάρει το Ήχος και Φως), τη διοίκησή του και την κυβέρνηση, χωρίς το πράγμα να έχει ιδιαίτερη σχέση με τον Τσιτσάνη.

Αν υπήρχε δευτερολογία, θα αποκάλυπτε ασφαλέστερα την πραγματική του θέση. (Εκτός βέβαια αν είναι ήδη γενικότερα γνωστή - εγώ δεν έχω υπόψη μου κάτι.)

Το καινούργιο κείμενο του Ψαθά που ανέβασες Φώτη το διάβασα μόνο μέχρι ένα σημείο. Ξεκινάει λέγοντας περίπου «Αγαπητέ ανώνυμε, είσαι γάιδαρος και θρασύδειλος» (λες και γράφτηκε σε σημερινό φόρουμ: κρύβεσαι πίσω από το πληκτρολόγιό σου κλπ.). Δε με είλκυσε και πολύ για να το πάω μέχρι τέλους, αλλά έτσι κι αλλιώς απαντά σε μια ανώνυμη επιστολή που δεν έχω διαβάσει, ούτε ξέρω καν αν δημοσιεύτηκε. Αν απαντά σε κάποιον που ήταν όντως γάιδαρος και θρασύδειλος, και κατά τα άλλα υπερασπιζόταν τον Τσιτσάνη, μπορεί στην αντεπίθεσή του προς τον επιστολογράφο η μπάλα να πήρε και τον Τσιτσάνη - πάνω στον καβγά πολλά λέγονται.

Αυτά τα αποσπασματικά χωρίς ιδιαίτερη πρόθεση να υπερασπιστώ τον Ψαθά. Απλώς, επειδή δεν υπάρχει ούτε ιδιαίτερος λόγος για το αντίθετο. Μόλις καταλάβω καλύτερα τις απόψεις του, θα σχηματίσω και τη δική μου άποψη.

— Νέο μήνυμα προστέθηκε στις 03:12 ::: Το προηγούμενο μήνυμα δημοσιεύθηκε στις 02:56 —

Βιάστηκα λίγο. Τελικά η απάντηση του Ψαθά στον ανώνυμο επιστολογράφο παραθέτει λίγο πολύ και τις απόψεις του ανώνυμου, και κάποιες του Θεοδωράκη από αυτές που δε βγάζω τα γράμματα.

Ο Ψαθάς εκπροσωπεί μια άποψη που τότε ήταν πλέον κατεστημένη: ότι τα δημοτικά τραγούδια είναι -τέλος πάντων πολύ σπουδαία και εθνικά. Η άλλη πλευρά εκπροσωπεί μια άποψη που τότε ήταν καινούργια και σόκαρε, ότι και τα ρεμπέτικα ανήκουν στον ίδιο κύκλο σπουδαίας και εθνικής μουσικής.

Ο Ψαθάς, αισθανόμενος να απειλούνται οι βεβαιότητές του, προσπαθεί να εκμηδενίσει τον «αντίπαλο» αντλώντας παραδείγματα μόνο από τραγούδια που θα έκαναν μια τέτοια άποψη να φαντάζει γελοία: χασικλήδικα, ντερμπεντέρικα. Εντωμεταξύ τα ξέρει τόσο καλά (δεν είδα κανένα από τα συνηθισμένα λάθη στους στίχους) ώστε αποκλείεται να ήξερε μόνο αυτά.

Δεν προκύπτει όμως αν άκουσε τον Τσιτσάνη να λέει τέτοια τραγούδια (ούτε και ξέρω πόσο εφικτό ήταν το 1961 να λες χασικλήδικα στο πάλκο). Τόσο που τον ενοχλούν δε θα το είχε σχολιάσει στο αρχικό κείμενο; Νομίζω ότι αυτά που τον άκουσε να λέει του άρεσαν. Σίγουρα τα περιγράφει με συγκατάβαση, σαν μια επίσκεψη στον άγνωστο γραφικό κόσμο του απλού λαουτζίκου, όχι όμως με εχθρότητα.


#8

Και εγώ πιστεύω ότι ο Ψαθάς απλώς θέλησε να γράψει με χιούμορ (:wink: μια μουσική πραγματικότητα που έβλεπε να καθιερώνετε και σε κάποιο βαθμό να αποκτάει μια ισάξια θέση στα μέχρι τότε πολιτιστικά και μουσικά δρώμενα. Σίγουρα είχε τις επιφυλάξεις (ειδικότερα με το χασικλίδικο και το μάγκικο) του αλλά δεν νομίζω ότι ήταν εχθρικός. Επίσης μην ξεχνάμε ότι και ο Θεοδωράκης είχε τις ίδιες επιφυλάξεις για το χασικλίδικο. Μάλιστα ένα χρόνο πριν το είχε γράψει και στο περιοδικό Πρώτο ότι στο ʽʽαληθινό λαϊκό τραγούδι”,δεν έχουν θέση τραγούδια του τύπου ‘‘Όταν καπνίσει ο λουλάς’’.
Οπότε η “αντιδικία” μεταξύ Ψαθά και Θεοδωράκη μήπως έχει να κάνει με το ύφος γραφής του πρώτου; Ίσως ο Θεοδωράκης να θεώρησε ότι με αυτό τον τρόπο γραφής προσβάλει το αντικείμενο μελέτης του και τον Τσιτσάνη.


#9

Με συγχωρείτε για τα απανωτά διορθωτικά μηνύματα, αλλά καμιά φορά πρέπει να γράψεις τη σκέψη σου πρώτα για να μπορέσεις να την αξιολογήσεις και τελικά να …την γράψεις.

Λοιπόν, μπορεί του Ψαθά να του άρεσε η βραδιά στου Τσιτσάνη (ή και όχι), μπορεί παράλληλα να ήταν συνολικά επιφυλακτικός προς το ρεμπέτικο, βέβαιον είναι ότι δε συμπαθούσε καθόλου τα χασικλήδικα και ορισμένες άλλες κατηγορίες ρεμπέτικων, αλλά όλα αυτά δεν έχουν ιδιαίτερη σημασία.

Στο #7 αφιέρωσα ένα σωρό αράδες σ’ αυτά τα ασήμαντα ερωτήματα. Το μόνο που πιστεύω ότι έχει όντως ενδιαφέρον να παρατηρήσουμε είναι η παράγραφος που λέει:

Και πάλι, το σημαντικό δεν είναι βέβαια με ποια πλευρά είναι ο συγκεκριμένος Ψαθάς ή Θεοδωράκης ή ανώνυμος, αλλά η διαπίστωση αυτής της σύγκρουσης καθιερωμένης - καινοφανούς άποψης.