Γκάιντα Καρυστίας

Είδα χθες την εκπομπή της Σαμίου “Μουσικό Οδοιπορικό”, γυρισμένη στην Καρυστία το 1977. Έκοψα λοιπόν το κομμάτι που αφορούσε την γκάιντα που παιζόταν στην Καρυστία. Ο Θοδωρής Μπουγιούκος από τα Κάψαλα Καρυστίας (κοντά στα Στύρα) παίζει γκάιντα, την οποία όπως λέει η Σαμίου την ονομάζουν “τσαμπούνα με ζουρνά”.

Γκάιντα από τα χωριά της Καρύστου έχει συμπεριληφθεί και στην έκδοση των Φίλων του Μουσικού Λαογραφικού Αρχείου “Καρυστία”, όπου ο Γιάννης Χουλιαράς από την Ζωοδόχο Πηγή (Ρεούζι), κοντά στα Στύρα και πάλι, παίζει έναν ποιμενικό σκοπό.

Εκ πρώτης όψεως φαίνεται παράξενο που η Δόμνα δεν αναγνωρίζει την γκάιντα και τη θεωρεί σαν «μια παράξενη τσαμπούνα με μπάσο», λες και υπάρχει μόνο η τοπική ονομασία και όχι το όργανο που βλέπει μπροστά της.

Φυσικά, ο λόγος που οι ντόπιοι την ονομάζουν έτσι είναι επειδή η τσαμπούνα τούς είναι πιο γνωστή. Σύμφωνα με τον Γκίκα, που τον αναφέρει και η ίδια η Δόμνα, και ο οποίος έχει κάνει εξονυχιστική καταγραφή των μουσικών της Καρυστίας, προ 40 χρόνων περίπου η μεν τσαμπούνα ήταν από τα βασικά τοπικά όργανα της περιοχής, η δε «τσαμπούνα με ζουρνά», με μικρότερη αλλά συστηματική και πάλι παρουσία, θεωρούνταν πράγματι απλή παραλλαγή της τσαμπούνας.

Το θέμα όμως είναι ότι αυτή η εικόνα δεν οφείλεται απλώς στην οπτική των ντόπιων που δεν ήξεραν τις βορειοελλαδίτικες κλπ. γκάιντες, αλλά είναι ακριβής ακόμη και με πιο αντικειμενική ματιά. Αυτή η γκάιντα έχει βασικές διαφορές από όλες τις υπόλοιπες, και αντίστοιχα βασικές ομοιότητες με την τσαμπούνα που δεν τις έχουν οι άλλες γκάιντες.
α) Η τονική του οργάνου, στην οποία ταιριάζεται ο αυλός του ισοκρατήματος, είναι ένα τόνο πάνω από τη χαμηλότερη νότα του μελωδικού αυλού. Σ’ όλες τις γκάιντες Μακεδονίας και Θράκης η τονική είναι μια τέταρτη πάνω από τη χαμηλότερη νότα του μελωδικού αυλού.
β) Διακρίνω 6 τρύπες, και δεν ξέρω αν υπάρχει και 7η στον αντίχειρα. Ωστόσο ο παίχτης χρησιμοποιεί (τουλάχιστον εδώ) μόνο τις 5 χαμηλότερες, ακριβώς με τον ίδιο τρόπο όπως σε μια τσαμπούνα.* Η μελωδία που παίζει θα μπορούσε να παιχτεί και σε τσαμπούνα, με τις ίδιες δαχτυλιές και με το ίδιο αποτέλεσμα (εκτός φυσικά ότι δε θα υπήρχε ισοκράτημα). Αντίθετα για να παιχτεί αυτός ο σκοπός σε κλασική γκάιντα, είτε οι δαχτυλιές θα άλλαζαν ριζικά ώστε να μεταφερθεί η τονική εκεί που θα ταιριάζει με την τονική του οργάνου και με το ίσο, είτε οι δαχτυλιές θα έμεναν οι ίδιες αλλά η τονική του κομματιού θα βρισκόταν μια τρίτη χαμηλότερα από το ίσο. Που και πάλι δεν είμαι σίγουρος αν γίνεται (δεν ξέρω στην πράξη τους δακτυλισμούς της γκάιντας).

Οπότε, πρόκειται πράγματι για μια τσαμπούνα με ισοκράτη και όχι για μια τυπική γκάιντα.

Υπάρχει ένα πολύ παρόμοιο είδος γκάιντας που παίζεται από Αλβανούς. Έχω δει 2-3 βιντεάκια, και δίνουν και πάλι την εντύπωση τσαμπούνας με ίσο και όχι γκάιντας - ενώ οι γκάιντες Βουλγαρίας, Σκοπίων κλπ. είναι λίγο έως πολύ στον ίδιο παρονομαστή με τις δικές μας. Δεδομένης λοιπόν της αρβανίτικης καταγωγής των Καρυστινών, υπάρχει έδαφος για να στηριχτεί η υπόθεση ότι πρόκειται για αλβανόφερτο όργανο (μια υπόθεση που πράγματι έχω ακούσει να διατυπώνει πρώτος ο Γιώργος Μακρής, και τη βρίσκω αρκετά πιθανή).
Πέρα από τις επιμέρους μουσικές ομοιότητες, πρόκειται σε κάθε περίπτωση για ένα όργανο πολύ πιο κοντά στον συνολικό πρωτογονισμό της τσαμπούνας παρά στην γκάιντα που (όσο κι αν δεν το διακρίνει ένας ανειδίκευτος ακροατής) είναι ένα πολύ πιο εξελιγμένο και έντεχνο όργανο.

Δύο ακόμη λεπτομέρειες:

α) Ο τρόπος που οι διάφοροι αυλοί, παιξίματος και φυσήματος, προσαρμόζονται στα φυσικά ανοίγματα του ασκού (λαιμό και χεράκια) είναι εντελώς ιδιότυπος. Δε συμπίπτει ούτε με της γκάιντας ούτε με της τσαμπούνας.
β) Η Δόμνα βρήκε μεν τον τελευταίο παίχτη όλης της περιοχής, στο μεταγενέστερο όμως σιντί της Καρυστίας ηχογραφήθηκε ένας ακόμη πιο τελευταίος. Αυτό είναι πάντοτε δυνατόν να συμβεί. Και με τους τσαμπουνιέρηδες πάλι, το σιντί έχει τους δύο τελευταίους αλλά ο Βολφ Ντίτριχ μερικά χρόνια αργότερα έγραψε έναν ακόμα σε άλλο δίσκο. Όποτε βλέπουμε κάτι να υπάρχει, υπάρχει. Αν όμως δεν το βλέπουμε να υπάρχει, μπορεί και πάλι να υπάρχει και απλώς να μην το βρήκαμε εμείς!


*Η τσαμπούνα έχει 5 τρύπες, όλες ίδιες. Η γκάιντα έχει 6 και μία πίσω, από τις οποίες η πάνω πάνω είναι μικρότερη και έχει εντελώς ιδιαίτερη χρήση, που την διαφοροποιεί όχι μόνο από τις υπόλοιπες αλλά και από όλα τα άλλα πνευστά.

Κάποιος φίλος μόλις μου είπε ότι στο Γιαννισαίο της Άνδρου ζούσε το 1977 ο τελευταίος γκαϊτατζής της Άνδρου.

Ακόμα κάποια στοιχεία για την γκάιντα της Άνδρου, όπως μου τα μετέφερε ο γνωστός μου:

“Έχω την εντύπωση ότι τα κομμάτια αυτής της γκάιντας (του τελευταίου γαιτατζή) υπάρχουν ακόμα…δεν είναι δύσκολο να βρεθούν. Το ότι πρόκειται για όργανο που ήρθε από την βόρεια Ελλάδα με βρίσκει σύμφωνο. Το θέμα είναι ότι οι Αρβανίτες της Άνδρου παίζουν τσαμπούνα και όχι γκάιντα. Τα δύο χωριά που παίζονταν η γκάιντα (το Γιαννισαίο και το Βουνί, όσο βέβαια το έχω ψάξει) είναι στο Κόρθι το οποίο είναι στην νότια Άνδρο που δεν κατοικήθηκε από Αρβανίτες, όπως και η κεντρική Άνδρος! Δεν αποκλείεται βέβαια να διαδώθηκε από τους Αρβανίτες και μετά να ξεχάστηκε! Επίσης σε παλιά Ανδριώτικα κείμενα υπάρχει η λέξη “καϊδα” που αναφέρεται φυσικά σε ασκαυλο! Στο βίντεο μου έκαναν εντύπωση 2 πράγματα…ότι ο μπάρμπα Θοδωρής λέει τον ισοκράτη “ζουρνά” όπως και στο Γιαννισαίο και το ότι το τουλούμι είναι μαυρο…οι συγχωριανοί μου όταν έβλεπαν τα τουλούμια που έφτιαχνα μου λέγαν: “Ααααα του μπάρμπα Αντώνη ήταν μαυρο!!!” Δεν ξερω κατά πόσο έχει σημασία το τελευταίο αλλα μου έκανε εντύπωση!”

Λοιπόν, αυτό με την Άνδρο το είχα ακούσει, από έναν τοπικό ερευνητή / χοροδιδάσκαλο, το Θανάση τον Καρπούζη, στην εκπομπή του Μελίκη. Παρ’ ότι ο Καρπούζης είχε αρκετά συγκεκριμένα στοιχεία (ότι παιζόταν ειδικά στο Γιανισαίο και όχι αλλού), πίστευα ότι υπάρχει κάποιο λάθος ή παρανόηση στην ιστορία. Να όμως που διασταυρώνεται.

Από τσαμπούνες, στην Άνδρο παίζονται δυο λογιών: με 5+5 τρύπες, όπως στα υπόλοιπα Κυκλαδονήσια (πλέον έχει χαθεί), και με 5+1 τρύπες, όπως στη Χίο, Κάρπαθο, Πάτμο κ.α… Το ποια χωριά έπαιζαν τη μία και ποια την άλλη δεν έχει σχέση, περιέργως, με το αν ήταν αρβανίτικα ή ελληνόφωνα. 5+1 τρύπες έχουν και οι καβοντορίτικες τσαμπούνες της Εύβοιας, οπότε εκεί μπορεί κανείς να δει μια πιθανή συγγένεια ανάμεσα στους Αρβανίτες των δύο νησιών, αλλά μόνο πιθανή, καθώς δεν επιβεβαιώνεται από άλλα στοιχεία.

“Κάιντα” λένε και στην Κύθνο την τσαμπούνα, παρόλο που είναι καθαρά κυκλαδίτικη τσαμπούνα.

Επίσης, “ζουρνά” λένε και στα χωριά των Πιερίων (ν. Κατερίνης) τον ισοκράτη αυλό της γκάιντας. (Μάλιστα η ονοματολογία σ’ αυτά τα χωριά έχει πλάκα: το “γλωσσίδι” της γκάιντας το λένε “τσαμπούνα”, και τον μελωδικό αυλό “φλογέρα” -τρία όργανα σ’ ένα!). Αλλά αυτό προφανώς δεν είναι παρά σύμπτωση: σε δύο άσχετα και μακρινά μέρη ονόμασαν τον μακρύ αυλό από το όνομα ενός οργάνου που είναι από μόνο του ένας μακρύς αυλός. Ενώ μεταξύ Άνδρου και Εύβοιας μπορεί να μην είναι απλή σύμπτωση αλλά αλληλεπίδραση ή κοινή παράδοση -λέω τώρα εγώ…

Τέλος, ο Γιάννης Γκίκας που έγραψε το ως άνω βιβλίο για τους μουσικούς της Καρυστίας επισκέφθηκε δύο φορές το Θοδ. Μπουγιούκο σε διάστημα μερικών ετών. Τη δεύτερη φορά παρατήρησε ότι είχε βάψει το τουλούμι του με κάτι σαν λαδομπογιά!

Ερώτηση Περικλή. Αν γνωρίζεις βέβαια. Οι πέντε τρύπες στην Τσαμπούνα,εχουν να κάνουν με ανημίτονη κλίμακα;

Όχι, η κλίμακα είναι διατονική, απλώς με μικρή έκταση. Τυπικά οι νότες της τσαμπούνας είναι Σολ, Λα, Σι, Ντο, Ρε, Μι, με το Σι σχετικά χαμηλό. (Λέω “τυπικά” γιατί μπορεί αντί Λα να έχεις Λα#, Σι, Ντο, ή οποιαδήποτε απροσδιόριστη νότα της χαραμάδας, αλλά πάντα με τα ίδια διαστήματα). Και δεν υπάρχουν υφέσεις και διέσεις: 6 νότες και τέρμα.

(Ενώ η γκάιντα έχει πολύ πιο πλούσια κλίμακα, και σε έκταση και σε δυνατότητα αλλοιώσεων.)

Δε νομίζω να υπάρχουν ανημίτονα όργανα. Υπάρχουν κλίμακες που προκύπτουν από τις εκ κατασκευής δυνατότητες συγκεκριμένων οργάνων, αλλά ειδικά οι ανημίτονες κλίμακες αποτελούν πάντα, απ’ όσο ξέρω, επιλογή. Δηλ. παίζονται με όργανα που έχουν και τα ενδιάμεσα ημιτόνια και απλώς δεν τα χρησιμοποιούν.

Από συντονιστική ομάδα:

Μηνύματα των τελευταίων 2 ημερών που ανοίγουν άλλο θέμα μεταφέρθηκαν εκεί.