Προύσα, Θερμαστής, Λημναίικο και άλλα με κοινό μουσικό υλικό

Μπα, δε νομίζω. Όλον αυτό τον όγκο τον ξεπέταξα κόβοντας πολύ δρόμο. Ποιος ξέρει τι να κρύβεται μέσα σε όσα δεν άκουσα!

Τις βλέπω κι εγώ, σαφέστατα. Μόνο και μόνο τα κομμάτια που ήδη έχουμε αναφέρει, αρκούν και περισσεύουν. Αλλά είναι σίγουρο ότι κάποιος Φώτης (λέμε, τώρα…) δεν πρόκειται ποτέ, μα ποτέ, να βρεί σε κάποιαν εφημερίδα είδηση του τύπου "Ανευρέθη εις την βιβλιογραφίαν το μουσικόν τεμάχιον (Παρτιτούρα) το οποίον ενέπνευσε τον γνωστόν λαϊκόν μουσικοσυνθέτην Γεώργιον Μπάτην εις την σύνθεσιν του τεμαχίου “Ο θερμαστής”, το οποίον εφωνογραφήθη προσφάτως παρά της δισκογραφικής εταιρίας “His Master’s Voice”. Και δεν θα το βρεί, απλά και μόνο επειδή την εποχή εκείνη κανένας δημοσιογράφος δεν ασχολείτο ουσιαστικά με τη λαϊκή μουσική, μόνο για πιασιάρικους τίτλους ψάχνανε…. (του Μπέζου περιλαμβανομένου)

1 «Μου αρέσει»

Χμ, ίσως με μίαν εξαίρεση, τον Φαλτάιτς… Αλλά κι εκείνος, δεν το ΄πιασε…

Κανείς ούτως ή άλλως, όχι μόνο δημοσιογράφος.

Στα «Σπάνια κείμενα» έχει δύο άρθρα του Ψάχου για τον αμανέ, ένα του Ανωγειανάκη για τα ρεμπέτικα, κι ένα σύντομο σημείωμα του Καλομοίρη, επίσης για τα ρεμπέτικα. Μπορεί κι οι τρεις να ήταν σε θέση να αντιληφθούν ότι πρόκειται για μουσικές πιο περίπλοκες και σε τελική ανάλυση πιο αξιόλογες απ’ ό,τι υποστήριζε η μεγάλη πλειοψηφία των αρθρογράφων της εποχής, αλλά πέρα από αυτό:

  • του Καλομοίρη το κείμενο δεν επιδιώκει ούτως ή άλλως καμιά ιδιαίτερη εμβρίθεια, λέει απλώς ότι μεταξύ των ελαφρών της εποχής υπάρχει μεγαλύτερη σαβούρα παρά στα ρεμπέτικα
  • ο Ψάχος διαισθητικά και μόνο προσπαθεί να καταλάβει μερικά πράγματα για τον αμανέ, χωρίς καμία μεθοδική μελέτη (παρά το περισπούδαστο ύφος των κειμένων του), και χωρίς φυσικά να τα καταφέρνει τελικά
  • και μόνο ο Ανωγειανάκης δείχνει ότι έχει σκύψει λίγο περισσότερο πάνω από το αντικείμενο για το οποίο γράφει. Αλλά κι αυτός, το όψιμο 1947, όχι τότε που συζητάμε.

Του Φαλτάιτς το μόνο που θυμάμαι, τέτοια ώρα, είναι τα Τραγούδια του μπαγλαμά, τα οποία είναι ομολογουμένως οξυδερκέστατα.

Άλλη μια περίπτωση όπου ο κύκλος συνθέσεων με μουσικά θέματα από το Σμυρναίικο συνδέεται με τον αντίστοιχο κύκλο του Μυστηρίου: Ζαχαρίας Κασιμάτης, «Το κουτσαβάκι».

Βασικά πρόκειται για άλλη μια αναπροσαρμογή του οργανικού «Μυστηρίου» σε τραγούδι, ανάλογη και παρόμοια όπως στη «Μανταλένα». Μόνο που στην αρχή αρχή, για περίπου 5 δευτερόλεπτα, ακούγεται ως εισαγωγή το μουσικό θέμα Λ2 σε άλλη μια παραλλαγή, καινούργια πάλι, που κανονικά θα έπρεπε να την ονομάσουμε Λ2’’’’ (με τέσσερις τόνους), αν και νομίζω ότι αυτό το σύστημα καταμέτρησης το τερματίσαμε. (Δεν είχα προβλέψει από την αρχή ότι θα πετυχαίναμε τόσες παραλλαγές!)

Η φράση ακούγεται μία μόνο φορά στην αρχή και πουθενά ξανά.

Επ’ ευκαιρία, ποιος θα μου θυμίσει παρακαλώ ποιο είναι εκείνο το τραγούδι που ανακατεύει τα θέματα του Μυστηρίου (Μανταλένας) με του Καρίπη (ζεϊμπ. φινάλε του Μινόρε του Τεκέ); Όχι τη «Λατέρνα και το ντέφι», ένα άλλο εννοώ.

Ευχαριστώ πολύ.


Edit: Άκυρη η ερώτηση. Βρήκα το τραγούδι που ήθελα, αλλά δεν έχει αυτή τη μίξη που νόμιζα πως θυμόμουν. Είναι το Μινόρε της ταβέρνας.

2 «Μου αρέσει»

Να και μια τούρκικη εκδοχή του σκοπού:

Izmir Zeybek Havasi, δηλαδή ακριβώς ο ίδιος τίτλος όπως «Σμυρναίικο ζεϊμπέκικο», οργανικό, βιολί Izmirli Kemani Hasan. Κι εδώ με κάποια καινούργια θέματα ανάμεσα στα ήδη γνωστά, δηλαδή άλλο ένα κοκτέιλ με περίπου τα ίδια συστατικά.

3 «Μου αρέσει»

Ενδιαφέρουσα δοξαριά έχει ο Χασάν. Κάπου στα 2/3 περίπου, λαθάκι ή χαλασμένη πλάκα; Υπάρχει και μια πάρτα προς το τέλος, άγνωστη σ’ εμένα.

αρα, πιο ειναι το συμπερασμα? αλλη μια παραδοσιακη σμυρνεικη μελωδια που ταξιδεψε απο μουσικο σε μουσικο και απο τοπο σε τοπο, και ‘‘δανειστηκαν’’ φρασεις απο αυτην διαφοροι συνθετες. ποσες και ποσες μελωδιες δεν ηρθαν τελικα απο την ανατολη…? και οι ζειμπεκηδες εκει ζουσαν, στα περιχωρα σμυρνης και αιδινιου…

Ε, όχι Σμύρνης, Αϊδινίου και όχι τα περίχωρα, τα βουνά.

Προς το παρόν το συμπέρασμα είναι ότι υπάρχει ένας σκοπός που, ενώ σήμερα τον ξέρουμε μόνο από κάτι εντελώς περιθωριακές ηχογραφήσεις σαν του Κύπριου βοσκού ή σαν αυτήν του #26, ωστόσο στα χρόνια του Μάρκου, του Μπάτη και του Γαβαλά φαίνεται να ήταν αρκετά γνωστός ώστε να γεννάει τη μια μετά απ’ την άλλη τις διασκευές/ανασυνθέσεις/παραφυάδες.

Είναι πολύ καλό συμπέρασμα κατά τη γνώμη μου. Μας κάνει γνωστό κάτι που ήταν γνωστό τότε αλλά δεν είναι σήμερα!

Θα ήταν θρίαμβος αν εντοπιζόταν και η αρχική μορφή και η αρχική κοιτίδα του σκοπού (για το δεύτερο η Σμύρνη έχει κάποιες πιθανότητες αλλά καμία, προς το παρόν, βεβαιότητα). Αλλά το θεωρώ ρεαλιστικά ανέφικτο. Κι εδώ που τα λέμε, και εφικτό να ήταν, δεν ξέρω αν θα είχε άλλο νόημα πέρα από τη χαρά της ανακάλυψης.

Προς το παρόν, βρίσκω ότι η προσθήκη της τούρκικης εκτέλεσης στη συλλογή δεδομένων κάνει το παιχνίδι πιο ενδιαφέρον.

3 «Μου αρέσει»

το ιδιο πραγμα λεμε… ενδιαφερον ειναι και αυτο… https://www.youtube.com/watch?v=Ykbll7EA1vs ιδιο στυλ, ιδιος δρομος, μονο που ειναι απταλικο…

αλλά άλλη μελωδία. Απ’ αυτό βγήκε το «Νέοι χασικλήδες».

ναι αλλη μελωδια, δεν ειπα οτι ειναι η ιδια. αλλα ειναι στο ιδιο στυλ. και το αναφερουν και αυτο ως σμυρνεικο. υπαρχει αυτη η μελωδια και με αλλα λογια, στην δισκογραφια της αμερικης με τον τσορο που επαιζε μπαντζο

1 «Μου αρέσει»

Τα τραγούδια που παίζονταν στη Σμύρνη ήταν όσα η άμμος της θαλάσσης.

Λοιπόν, το σάιτ ξαναδούλεψε, και βρήκα ένα κομμάτι που θα μπορούσε ίσως να έχει μια απόμακρη σχέση. Είναι ο «Κατσιβέλικος», ένα εννιάρι αλλά όχι ζεϊμπέκικο, πολύ πιο γρήγορο και οργιαστικό, θα έλεγα, εδώ με ορχήστρα και εδώ με λύρα.

Ανάμεσα σε μια ακολουθία από ένα σωρό μουσικά θέματα (που διαφέρουν μεταξύ των δύο εκτελέσεων) υπάρχει και ένα που θυμίζει τον υπό εξέταση σκοπό. Πολύ λίγο για να πεις ότι αυτή είναι η λημναίικη εκδοχή του δισκογραφικού «Λημναίικου ζεϊμπέκικου», αλλά πάντως ας καταγραφεί κι αυτό.

Ο Κατσιβέλικος της Λήμνου φαίνεται να είναι αρκετά γνωστός χορός τοπικά. Υπάρχουν πολλά βίνετο από χορευτικές παραστάσεις που τον δείχνουν. Παραλλαγή του, επίσης λημνιά, είναι και ο Τσοπάνικος. Εδώ βλέπουμε και τον χορό αλλά και κάποια λαογραφικά στοιχεία για το πώς βγήκε ο ένας από τον άλλον:

Δύσκολα μπορώ να φανταστώ τη μουσική αυτού του χορού να μετασχηματίζεται στο Λημναίικο ζεϊμπέκικο των 78στρ, ή το αντίστροφο, αλλά πάντως το μικρό εκείνο κοινό σημείο είναι αναμφισβήτητο.

Εδώ ισχύει ό,τι ισχύει και για τα επίθετα: Αν λέγεσαι Κρητικός, δεν είσαι απ’ την Κρήτη γιατί απλούστατα, στην Κρήτη όλοι Κρητικοί είναι. Θα ονομαστείς «Ο κρητικός» αν εγκατασταθείς κάπου αλλού. Έτσι και ο συγκεκριμένος σκοπός, στην ίδια τη Λήμνο δεν μπορεί να λέγεται Λημναίικος, με άλλο όνομα πρέπει να τον ψάξουμε.

Μα αυτό εννοούσα, κι αυτό έκανα.

1 «Μου αρέσει»

Κατσιβέλικος Λήμνου

(Το γράφω από Σολ για να μπορεί να γίνει εύκολα η σύγκριση με τις κυπραίικες παρτιτούρες. Και σε όγδοα γιατί αυτό θεωρώ σωστό: τα ζεϊμπέκικα έπρπε να έχουν γραφτεί σε τέταρτα.)

Παραμένω σε αμφιβολία ανάμεσα στις εξής δύο πιθανότητες:

Α. Πρόκειται για άλλη μια παραλλαγή της μουσικής φράσης Λ2. Θυμίζω ποια είναι αυτή η φράση: είναι αυτή που ακούγεται πρώτη αλλα΄και τελευταία στο Λημναίικο ζεϊμπεκικο, είναι η εισαγωγή της Προύσας, είναι το τραγουδιστό μέρος του Πολυτεχνίτη, είναι σε παραλλαγή το δεύτερο μισό της εισαγωγής του Θερμαστή, σε άλλη παραλλαγή η εισαγωγή από το Μπαρμπεράκι, και τέλος, στην παρτιτούρα του #19, είναι στο 1ο, 4ο και 7ο πεντάγραμμο και σε παραλλαγή και στο 6ο.

Β. Είναι μια άσχετη φράση με τυχαία ομοιότητα.

Επιχειρήματα υπέρ του Α:

  • Είναι το μοναδικό εντοπισμένο μουσικό απόσπασμα από τη Λήμνο που να έχει έστω και τόση λίγη ομοιότητα. Βάσει του τίτλου «Λημναίικο ζεϊμπέκικο» υποθέτει κανείς ότι κάτι πρέπει να υπάρχει στη Λήμνο που να μοιάζει μ’ εκείνο το ζεϊμπέκικο.
  • Αν παιχτεί στο ίδιο τέμπο με όλα τα υπόλοιπα, και με λίγο πιο πυκνές αξίες (π.χ. στο τέλος του πρώτου μέτρου, αν αντί για σκέτο Σολ-Ρε-Ρε όγδοα βάλουμε Σολ-Λα-Σιb-Ντο# 16α - Ρε όγδοο), η ομοιότητα είναι αρκετά πειστική. Στο τέμπο που όντως παίζεται είναι έτσι κι αλλιώς αναμενόμενο (για λόγους τόσο τεχνικούς όσο και αισθητικούς) να είναι οι αξίες πιο αραιές.
  • Αν στη Λήμνο ο σκοπός προέρχεται από τη λύρα, καθώς γνωρίζω τις δυνατότητες αυτού του οργάνου, είναι πιθανόν να έγινε μια διασκευή που να συμπιέζει την έκταση του σκοπού μέσα σε μια 5η ή 6η από την τονική. (Ωστόσο σε άλλα θέματα ανεβαίνει και ψηλότερα - αλλά αυτό γενικά είναι εξαιρετικό για τα παλιά νησιώτικα λυράκια).

Επιχειρήματα κατά:

  • Δεν είναι ζεϊμπέκικο, είναι πολύ διαφορετικό εννιάρι. Η ομοιότητα χρειάζεται να περάσει από ένα αναλυτικό φίλτρο για να φανεί.
  • Όλο το υπόλοιπο κομμάτι (ο Κατσιβέλικος) αποτελείται από θέματα που δεν τα ξανασυναντήσαμε, και μάλιστα κατά μεγάλο ποσοστό σε άλλο δρόμο, σε Ραστ.
  • Μπορεί να είναι παραλλαγή του Λ2 αλλά αυτούσιο δεν το ακούσαμε αλλού.
1 «Μου αρέσει»

Άλλο ένα τραγούδι που αντλεί θέματα από την ίδια πηγή:

Οι μάγκες, του Μοντανάρη, εδώ με τον Ζαχαρία Κασιμάτη 1931 (υπάρχει και με Νταλγκά την ίδια χρονιά). Πολυσύνθετη μελωδία σε τρεις δρόμους, που ανάμεσα σε άλλα θέματα χρησιμοποιεί και το Λ2. Επαναλαμβάνω από παλιότερο μήνυμα:

Η δομή του κομματιού του Μοντανάρη:

0. Οργανική εισαγωγή σε Σαζκιάρ (σαν Σεγκιάχ που κλείνει στη βαθμίδα Ραστ, πρβλ. Στο Φάληρο που πλένεσαι). Μοιάζει πολύ με μια από τις φράσεις του Γιάννη Χασικλή του Μπέζου (1930): έχει φίνους χασικλήδες
Α. Πρώτο δίστιχο (Πού να βρούμε πού να βρούμε…) + οργ. επανάληψη: Εδώ έχουμε τη γνωστή φράση Λ2. Αν στο τραγούδι δεν είναι τελείως σαφής η ταύτιση, στην οργανική επανάληψη είναι.
Β. Δεύτερο δίστιχο (που 'ρθανε οι πολιτσμάνοι…) + οργ. επανάληψη: άλλη μουσική φράση, πρωτότυπη, σε Σαμπάχ από την ίδια βάση, κόντρα στους νόμους της τροπικότητας.
Γ. Τρίτο δίστιχο (Το καλάμι μάς τσακίσαν…) + οργ. επανάληψη: παραλλαγή της Φράσης Λ2, που θα έπρεπε να την ονομάζουμε Λ2΄΄΄΄΄ (με πέντε τόνους), αλλά δε συμφέρει… Η παραλλαγή φαίνεται κυρίως στο τραγούδι - η οργανική επανάληψη ουσιαστικά ταυτίζεται μ’ εκείνην του πρώτου διστίχου, Λ2.

Στη συνέχεια επαναλαμβάνονται τα ίδια με άλλες δύο σειρές των τριών διστίχων (δηλ. 9 δίστιχα συνολικά όλο το τραγούδι), μόνο που ανάμεσα στη δεύτερη και την τρίτη (από έκτο προς έβδομο δίστιχο) παραλείπεται η εισαγωγή.

Στου Νταλγκά την εκτέλεση, με λίγο διαφορετικά λόγια, κάθε τρίτο δίστιχο δεν είναι σε παραλλαγή της μελωδίας Λ2 αλλά στο Λ2 αυτούσιο, άρα ίδιο με το κάθε πρώτο δίστιχο. Εδώ δεν παραλείπεται η εισαγωγή, αλλιώς θα γινόταν μεγάλο μπέρδεμα (γιατί Α-Β-Α-/-Α-Β-Α κι όχι απλά Α-Β-Α-Β κλπ.;), αντιθέτως μπαίνει και ως κλείσιμο.

Έχω κάνει ένα λάθος στο μέτρημα, όλα έπρεπε να είναι ένα νούμερο παρακάτω (από τα 7 του πρώτου μηνύματος το τελευταίο δεν προσμετράται, αλλά το προσμέτρησα). Επαναλαμβάνω τη λίστα:

  1. Λημναίικο ζεϊμπέκικο
  2. Προύσα
  3. Θερμαστής
  4. Πολυτεχνίτης
  5. Μπαρμπεράκι
  6. Σου το είπα βρε κακούργα
  7. Ντερβισάκι
  8. Κυπραίικο οργανικό ζεϊμπέκικο, χωρίς τίτλο ή με τίτλο «Σμυρναίικο» // «Ζεϊμπέκικο χαβάς», οργανικό του Tom Stathis του Κιρκιλισιώτη // «Σμυρναίικο ζεϊμπέκικο», οργανικό που παίζουν σε εκδήλωση στο βίντεο του #27 // «Σμυρναίικο», οργανικό ζεϊμπέκικο σε καταγραφή του Ψάχου που ακόμα δεν την έχουμε βρει (όλα αυτά είναι βασικά το ίδιο οργανικό κομμάτι)
  9. Κουτσαβάκι (Ζ. Κασιμάτης)
  10. Κατσιβέλικος Λήμνου (με επιφυλάξεις)
  11. Οι Μάγκες (Ι. Μοντανάρη) με τον Ζ. Κασιμάτη