Η ακρίδα - Νησιώτικο συρτό

Ούτε η τσαμπούνα ούτε η λύρα μπορεί. Αλλά έτσι κι αλλιώς δεν κάνουν αυτή τη δουλειά τα όργανα (φορείς μνήμης), παρά μόνο για το ξεχωριστό δικό τους ρεπερτόριο, το οργανικό. Για το τραγουδιστό, ο φορέας μνήμης είναι οι φωνές των ανθρώπων. Μερικές δεκαετίες δεν είναι τρομερό διάστημα για να θυμάσαι ένα τραγούδι.

Για κάτσε, πώς δεν υπάρχει μαρτυρία για λύρα;

Ομολογώ δεν το είχα σκεφτεί για την ανθρώπινη φωνή. Καλή εξήγηση.

Έχω ακούσει για σουραύλια (έπαιζε ο κτηνοτρόφος προπάππος μου) για ατομική, κυρίως, διασκέδαση. Αλλά για λύρες (ή τσαμπούνες) δεν έχω υπόψη μου καμιά γραπτή ή προφορική αξιόπιστη μαρτυρία. Αυτό βέβαια δεν σημαίνει ότι δεν υπήρχαν (Lack of evidence is not evidence for absence).
Σχετικά με τις λύρες πάντως υπάρχει ένα στοιχείο που μπορεί κάτι να σημαίνει. Ακόμη και σήμερα, στη Σίφνο γίνεται λόγος για τη “λυριά” (κατά το πενιά) ενός βιολιστή και όχι τόσο για “δοξαριά”. Κατάλοιπο από την εποχή των λυρών; Δεν ξέρω.

Τέλος πάντων, άλλο σκοτεινό κεφάλαιο αυτό.

Νόμιζα ότι θεωρείται δεδομένο ότι έπαιζαν λύρες στη Σίφνο, Γιάννη. Αλλά δε θυμάμαι από πού το νόμιζα. Αυτό με τη λυριά το έχουμε ξανασυζητήσει: το ξέρω από σένα (αυτό τουλάχιστον το θυμάμαι). Είχα την εντύπωση πως ό,τι ξέρω σχετικά, είτε το ξέρω από σένα είτε από κοινού με σένα. Θα το ξανακοιτάξω, μπορεί να 'ναι και της κεφαλής μου όλα αυτά.

Μπορεί κάποιος μήπως να συμπληρώσει την τελευταία στορφή από την “ακρίδα” του #29;

Να σειστούν τα βουνά σου κι οι κάμποι
να βλαστήσει η δούλη σου γη
κι απ’ τ … που γύρω σου λάμπει
άλλος ήλιος στην Πλάση να βγει

Τόσα χρόνια, ΑΓΗ, και δεν έχω και εγώ ξεκαθαρίσει τι λέει ο στίχος αυτός. Είναι ένα από τα σημεία που ψάχνω. Ο καθένας που τον τραγουδάει έχει δική του εκδοχή με αποτελέσμα να δημιουργείται χασμωδία. Όχι μόνο στο βίντεο του #29 αλλά κυριολεκτικά σε κάθε γλέντι. Καμιά από τις εκδοχές δεν με ικανοποιεί. Ούτε και αυτή από την εκτέλεση της Σικίνου όπου εκεί χρησιμοποιείται ο στίχος:
“κι απ’ τα γύρω σου όμορφα δάση”
Σημειωτέον ότι η στροφή αυτή δεν υπάρχει στη Συλλογή Σιγάλα (μην. #24).
Με την ευκαιρία, δεν ξέρω πώς, ο τελευταίος στίχος της στροφής αυτής μου θυμίζει ένα απόσπασμα από τη “μπαλάντα του κυρ Μέντιου”, του Βάρναλη:
Κοίτα οι άλλοι έχουν κινήσει έχει η πλάση κοκκινίσει
άλλος ήλιος έχει βγει σ’ άλλη θάλασσα άλλη γη.

Με την ευκαιρία κι εγώ, ότι κι εμένα μου το θυμίζει.
Δεν είναι βέβαια και παράξενο: “άλλος ήλιος στην πλάση να βγει” από εδώ, “έχει η πλάση κοκκινίσει, άλλος ήλιος έχει βγει” από εκεί…

Όμως έχω λόγους να πιστεύω, ότι η στιχουργική σχέση δεν είναι τόσο συμπτωματική.
Ίσως η “ακρίδα”, στις πρώτες δεκαετίες του περασμένου αιώνα δεν ήταν τόσο “ξεχασμένη” όσο σήμερα.
Το λέω αυτό γιατί θυμάμαι κείμενο του Βάρναλη (στο διαδίκτυο, αλλά που να το βρω;), ίσως επιφυλλίδα από τη δουλειά του στον Τύπο, όπου (περίπου το νόημα) στην ιδεολογική διαμάχη με συγκεκριμένο “αστοδημοκράτη” ομότεχνό του, αφού ανέπτυσσε ο Βάρναλης τη θέση του, τού έλεγε με μια ειρωνική όπως μου είχε φανεί συγκατάβαση:
-Ξέρω, ξέρω: τα πουλιά που πετούν στον αέρα
δεν φοβούνται κανένα καιρό
μόνο φοβούνται μπαρούτι και σκάγια
κι ένα νέο καλό κυνηγό…

Η ατυχής συγκυρία είναι ότι τότε που είχα πέσει πάνω σε αυτό το κείμενο, δεν ήξερα ότι το τετράστιχο αυτό ανήκει στο συγκεκριμένο τραγούδι (θυμόμουν μόνο τη στροφή “εως πότε η ξένη ακρίδα…”) κι έτσι δεν το “αποθήκευσα” ή τέλος πάντων δεν το “ταξινόμησα” ώστε να το είχα τώρα πρόχειρο.

(Όσο για τον άλλο ήλιο που βγαίνει, κι ύστερα χάνεται, δεν είναι παρά υπόθεση μιας περιστροφής της γης γύρω από τον εαυτό της. Αλλά σε ιστορικό χρόνο: 24 ώρες, 24 μέρες, 24 χρόνια, 240… Τρία τέρμινα όπως και να 'χει το θέμα. Έτερον εκάτερον βέβαια.)

Και για να μην είμαι “διπρόσωπος”, μια εκ μέρους μου “αξιοποίηση” της συζήτησής μας εδώ.

Καλησπέρα,
διαβάζω αυτή τη συζήτηση γιατί ψάχνω πληροφορίες για το τραγούδι Ακρίδα, το οποίο θα διδάξω στους μαθητές μου στο σχολείο για μια σχολική γιορτή. Είμαι εκπαιδευτικός μουσικής στο δημοτικό και γυμνάσιο Σίφνου.
Πέρυσι κάναμε μια εργασία-ερευνα για τη μουσική στη Σίφνο, πριν την εμφάνιση του βιολίου, με τις μαθήτριες μου από το Λυκειο. Τα κορίτσια είχαν επικοινωνήσει και μαζί σου @koutroufi . Ευκαιρία να σε ευχαριστήσω και για τις πληροφορίες που μας έδωσες. Οσων αφορά τα όργανα λύρα και τσαμπουνα μάθαμε τα εξής.
Ο παπα-Γιαννης, μας είπε ότι στο νησί έπαιζε λύρα ο Κώστας Χρυσος ,Σουρτασιφης,προπαππους του σημερινού Κώστα Χρυσού.
Επίσης, Ο Γιάννης Τρίχας μας είπε ότι στο νησί ζούσε βοσκός, ονομαζομενος Κολαρακης, Ο οποίος μάλλον ήρθε ως Κρητικός εξόριστος, κι επαιζε τσαμπουνα.
Στο βιβλίο του Φ. Ανωγειαννακη αναφέρεται η ονομασία "καιντα ",για την ύπαρξη τσαμπουνάς στη Σίφνο.
Χαίρομαι που σας ανακάλυψα σαν φόρουμ, γιατί πολύ συχνά βρίσκω απαντήσεις σε διάφορα ερωτήματα!

2 «Μου αρέσει»

Γιάννη, (Κουτρούφι), για τους στίχους στην περίοδο της Κατοχής - Εμφύλιος βρήκες τίποτα?
Εγώ θυμάμαι τρεις στροφές όπως το είχα ακούσει.

"Έως πότε η ξένη ακρίδα
έως πότε ο μαύρος φασισμός
θα σπαράζουν την δόλια πατρίδα
εγερθείτε αδέρφια εμπρός.

Ο πατέρας τον γιο να σκοτώνει
αδελφός αδελφή να χτυπά
και ο φίλος τον φίλο να σφάζει
τίνος Έλληνα η καρδιά του βαστά.

Ας αρπάξουμε όλοι τα όπλα
και ας πούμε με μια καρδιά
κάτω ο φασισμός και οι (προδότες?), - (χαφιέδες?),
βασιλιάδες δεν θέλουμε πια."

Όπως έγραψα αυτές είναι οι στροφές που θυμάμαι.
Επίσης στην συλλογή των αντάρτικων τραγουδιών του Δαμιανού υπάρχει το τραγούδι “Έως πότε”. Δεν έχω την συλλογή αλλά λογικά ο τίτλος παραπέμπει στην Ακρίδα. Ίσως αν το έχει κάποιος μπορεί να μας πει συγκεκριμένα.

Επίσης κάτι ακόμα που βρήκα για την Ακρίδα.
“Την περίοδο της Βαυαροκρατίας ο θεατρικός συγγραφέας, ποιητής και δημοσιογράφος Σοφοκλής Καρύδης, γιός του Κων/νου Καρύδη, ράφτη και αγωνιστή του ’21, θα γράψει το γνωστό επαναστατικό τραγούδι «Έως πότε η ξένη ακρίδα…», που θα δημοσιευθεί στην εφημερίδα «Φως», θα γίνει σημαία του αντιοθωνικού αγώνα και φυσικά θα είναι παράνομο. Παραλλαγή αυτού του τραγουδιού θα τραγουδιέται τον καιρό της Κατοχής και μάλιστα το 6ο Σύνταγμα Κορινθίας του ΕΛΑΣ θα το τραγουδάει και μεταφρασμένο στα αρβανίτικα.”
Πηγή: https://www.prologos.gr/για-το-εργατικό-πολιτικό-και-επαναστα/

1 «Μου αρέσει»

Στο βιβλίο του Ανωγειανάκη (σελ. 182) παρατίθενται και αυτούσια τα λόγια ενός Σιφνιού, του Μανόλη Λουκατάρη, που δίνει μια συνοπτική περιγραφή του οργάνου.

Κάποια επιπλέον στοιχεία εδώ (σελ. 127 της έντυπης αρίθμησης, και υποσημ. 170 στην ίδια σελίδα). Σε κάθε περίπτωση, πρόκειται για μεμονωμένες πληροφορίες που δύσκολα συμβιβάζονται με τη γενική εικόνα ότι στη Σίφνο δεν υπήρχε τσαμπούνα.

Απ’ ό,τι θυμάμαι πάντως, το επώνυμο αυτό υπάρχει στη Σίφνο. (Μπορεί βέβαια να είναι οι απόγονοι του Κρητικού εκείνου.)

ναι όντως υπάρχει το επίθετο, επικοινωνησαμε με την οικογένεια, αλλά είπαν ότι δε γνωρίζουν κάτι. Ευχαριστώ για τις υπόλοιπες πληροφορίες !

Γεια σου Δήμητρα,

Δεν έχω το βιβλίο του Ανωγειανάκη. Ο Μ. Λουκατάρης (αρχές 20ου αιώνα - αρχές της δεκαετίας του 80) που ξέρω -ο θείος ο Μανώλης, αδελφός της προγιαγιάς μου- έπαιζε λαούτο. Αποκλειστικά, όπως μου επιβεβαίωσε και η κόρη του. Εκτός αν ο θείος ο Μανώλης μετέφερε πληροφορίες (π.χ. ο επίσης λαουτιέρης πατέρας του, ο Λευτέρης, ήταν από την Άνδρο που εκεί σώζεται η τσαμπούνα). Εναλλακτικά, πρόκειται για Λουκατάρη άλλου οικογενειακού κλάδου.

Για τον Πολυδεύκη Κουλούρη (το Πολυδέ) που ανακάλυψε ο Πέπε στο διδακτορικό του υπάρχει επιβεβαίωση από ανήψια του. Για τον Κολαράκη δεν ήξερα. Είχα ακούσει όμως, χωρίς να το έχω ψάξει, για τον παππού τού παπα-Γιάννη, τον γέρο Ψαραύτη (Κουρούλη) ότι έπαιζε τσαμπούνα. 'Αμα τον δεις, ρώτα τον.

Είχα ακούσει και εγώ ότι ο Σουρτασίφης (Κώστας Χρύσος (περί το 1910), παππούς όχι προπάππους του σημερινού) έπαιζε λύρα. Αλλά σε γλέντια δεν έχω ακούσει κάτι τουλάχιστον για το δεύτερο μισό του 20ου αιώνα.

Λουκά,

Όταν στο φόρουμ υπήρχαν τα μπλογκ χρηστών, είχαμε μια συζήτηση με τον Άγη για την Ακρίδα σε κάποιο άσχετο θέμα. Εκεί ο Άγης έδωσε δείγμα για το πώς άκουγε την ακρίδα στην αντάρτικη εκδοχή στις μπουάτ των μέσων της δεκαετίας του 1970 αλλά δεν θυμόταν τα λόγια. Ίσως είναι αυτά που παραθέτεις τώρα. Δεν τα έχω ξαναβρεί.

Πράγματι, έχω βρει και εγώ ότι ο στιχουργός της Ακρίδας είναι ο Σοφοκλής Καρύδης και ότι πρωτοδημοσιεύτηκαν στην εφημερίδα ΦΩΣ. Αλλά δεν κατάφερα να βρω απότον καναπέ ψηφιοποιημένα, σε κάποια βάση, τα σχετικά τεύχη. Δυστυχώς, πρέπει να καταφύγουμε στην παραδοσιακή μέθοδο και να αρχίσουμε τα σούρτα φέρτα σε βιβλιοθήκες. Δεν προβλέπεται για τα κιλά μου.

Το νήμα διακόπηκε πριν 6 χρόνια πάνω στη συζήτηση για την στροφή “τα πουλιά που πετούν στον αέρα” και τον Βάρναλη. Από άσχετη συζήτηση, στο μπλογκ του Νίκου Σαραντάκου προέκυψε ότι ο Βάρναλης το είχε αναφέρει σε χρονογράφημα με τίτλο “ο άρχων κυνηγός” που δημοσιεύτηκε στην Πρωία στις 27/11/1939. Το διήγημα μπορεί να βρεθεί σε συλλογή που επιμελήθηκε πρόσφατα ο Νίκος Σαραντάκος.

Απόσπασμα από το διήγημα αυτό:

"Μολις μπαίνει στο καφενείο ο ψεύτης, οι άλλοι τον υποδέχονται τραγουδώντας, στο σκοπό του Μπάλο ιν μάσκερα, το:

Τα πουλιά που πετούν στον αέρα
δε φοβούνται κανέναν καιρό
μα φοβούνται μπαρούτι και σκάγια
κι ένα νέο ξανθό κυνηγό."

Άλλο απόσπασμα εδώ.

Το “Μπαλο ιν μάσκερα” παραπέμπει στην όπερα του Βέρντι “Un ballo in maschera” του 1859. Στο yt υπάρχουν αρκετές παρουσιάσεις της όπερας αυτής αλλά δεν το έχω μελετήσει ώστε να δω αν σχετίζεται με τη μελωδία της Ακρίδας (αν και αμφιβάλλω).

1 «Μου αρέσει»

Για να είμαστε έντιμοι, δεν το ανακάλυψα. Μου το έδωσαν (τη φττπία της εφημερίδας). Ευχαριστώ για την επιβεβαίωση, όπως και τη Δήμητρα για τις άλλες πληροφορίες.

Αν στραφούμε σ’ αυτή την κατεύθυνση (ότι δηλαδή ΔΕΝ υπήρχε τσαμπούνα και ότι όλες οι πληροφορίες σχετίζονται με άλλα νησιά και συμπτωματικά συλλέχθηκαν στη Σίφνο), τότε να πούμε και ότι η ονομασία “κάιντα” που παραδίδει ο Ανωγειανάκης για τη Σίφνο απαντά στην κοντινή Κύθνο. Για την ίδια την Κύθνο ο Ανωγειανάκης λέει “γκάιντα” - μπορεί να ισχύει κι αυτό, η διαφορά κ-γκ είναι αμελητέα, ενώ η χρήση τέτοιας ονομασίας αντί για κάποια παραλλαγή της λ. τσαμπούνα είναι μοναδική.

Δήμητρα, η εργασία αυτή υπάρχει κάπου αναρτημένη;

Αναρτημένη δεν υπάρχει γιατί η ιστοσελίδα του σχολείου είναι ανενεργη τα 2-3 τελευταία χρόνια .Αλλα μέχρι το τέλος της σχ. χρονιάς θελουμε να αρχίσουμε να τη χρησιμοποιούμε. Εγώ και οι μαθήτριες την έχουμε μόνο ηλεκτρονικά.
Η δική μας έρευνα στηρίχτηκε μόνο στη σχολική βιβλιοθήκη, τη βιβλιοθήκη του Αγ. Αρτεμίου και τις συνεντεύξεις που πήραμε από το Λευτεράκι(Λουκαταρη), τον Ιερέα Γιάννη Ψαραυτη και τον Γιάννη Τριχα (παππού της μαθήτριας Κωνσταντίνας Τρίχα).
Ξεκίνησε με στόχο να βρούμε τι υπήρχε πριν το βιολί στο νησί, γιατί 5 χρόνια που ζω εδώ, όποιον ρωτούσα ,κανένας δεν ήξερε τίποτα για άλλα όργανα και αρνούνταν και την πιθανότητα κατηγορηματικά. Γενικά είναι κάπως απόλυτοι οι Σιφνιοι με το μουσικό γίγνεσθαι του νησιού. Το άλλο μεγάλο θέμα που είχαμε με τους μαθητές του σχολείου γενικά είναι ότι θεωρούσαν ότι ο,τι παίζεται σε Σιφνεικο πανηγύρι είναι και Σιφνεικο στην καταγωγή. Οι μαθήτριες που κάνανε την εργασία καταλάβανε τη διαφορά και άρχισαν να ψάχνουν με πολύ όρεξη. Η υπόθεση βέβαια έχει πολύ βάθος, το οποίο εμείς δεν μπορέσαμε να το αγγίξουμε.

2 «Μου αρέσει»

Κάνω μια ιστορική έρευνα πάνω στο κομμάτι “Ακρίδα” ή “ως πότε ξένη ακρίδα” και αναπόφευκτα έπεσα και στις πολύ χρήσιμες πληροφορίες του forum.Η “ακρίδα” σύμφωνα με τα ως τώρα δεδομένα που έχω βρει θεωρώ ότι “πήδησε” στην Σίφνο εξαιτίας ενός περιστατικού που συνέβη στην διπλανή Κύθνο στις 28 Φεβρουαρίου με 1 Μαρτίου, στα λεγόμενα Κυνθνιακά. Στην Κύθνο λοιπόν φυλακίστηκαν (εξορία;) όσοι είχαν πρωτοστατήσει στις ταραχές ενάντια στον Οθωνα που ξεκίνησαν τον Ιανουάριο του 1862 στο Ναύπλιο και συνεχίστηκαν και σε άλλες περιοχές του ελλαδικού χώρου. Ο διοικητής του πεζικού στην Σύρο Λεωτσάκος (μανιάτης) στασίασε και μαζί με κάποιο απόσπασμα πήγε στην Κύθνο συνωμοτικά να απελευθερώσει τους κρατούμενους. Στην πορεία γίνεται αντιληπτός και μετά από καταδιωξη στο νησί οι στασιαστές σκοτώνονται. Αυτό λοιπόν το γεγονός εξέγειρε ακόμα περισσότερο τον κόσμο εναντίον του Όθωνα. Μάλιστα υπάρχει και ένα δίστιχο στην Κύθνο που υπενθημίζει εκείνο το γεγονός: Του Λεωτσάκου το παιδί και του Μωραϊτίνη
απάνου σκοτωθήκανε εις την Αγιάν Ειρήνη.

Θεωρώ λοιπόν ότι η Μασαλιώτιδα των εξεγερμένων “ακρίδα” (όπως λέει και ο Εμμανουήλ Λυκούδης: Pireorama ιστορίας και πολιτισμού: Η "αναίμακτη" επανάσταση του 1862 (Έξωση του Όθωνα)) έφτασε με αυτότον τραγικό τρόπο και στα στόματα των νησιωτών που σιγά σιγά απέκτησε το δικό της τοπικό μουσικό χρώμα.

σημείωση: Αναφέρθηκε ότι ο Καρύδης δημοσίευσε την Ακρίδα στην εφημερίδα του το Φως. Ενώ έχω κοιτάξει όλα τα φύλλα από το Φως του Καρύδη (από το 1860-62) δεν μπόρεσα να βρω την δημοσίευση της Ακρίδας στην εφημερίδα. Αν γνωρίζει κάποιος ημερομηνία θα με βοηθούσε, ίσως είναι ενταγμένη σε κάποιο κείμενο του και να μου διέφυγε.
σημείωση 1: Για το γεγονός της Κύθνου υπάρχει μανιάτικο μοιρολόι και έχει διασκευαστεί από τον Μιχάλη Τερζή.

Να σημειώσω εδώ την πληροφορία ότι άλλο εμβατήριο, το «Αβέρωφ υπερήφανε που σα δελφίνι τρέχεις» πέρασε στο ρεπερτόριο των βιολάρηδων στην Κύπρο, όπως αναφέρει ο Γ. Αβέρωφ :slight_smile: . Για τους παλιούς η μουσική ήταν μία.

Υπάρχει ακουστικό δείγμα του Αβέρωφ (είτε του κανονικού εμβατηρίου είτε με Κύπριους βιολάρηδες);

Το μόνο που έχω υπόψη μου

Είναι αλήθεια ότι δυσκολεύομαι να βγάλω συμπέρασμα από το στιγμιότυπο. Βρήκα ένα εμβατήριο που λέγεται Αβέρωφ (χωρίς λόγια).
Αυτή είναι η μουσική που παίζουν στην Κύπρο;

Στην Κύπρο ως εμβατήριο (μαρσάκι δηλαδή) παίζεται από τους βιολάρηδες ή έγινε μετατροπή του σε κάποιου είδος χορευτικό; Δηλαδή, ποιος είναι ο ρόλος του στο Κυπριακό γλέντι;

Δε ξέρω αν υπάρχει αλλού ηχογραφημένο, όντως στην εκπομπή τραγουδιούνται 2 στίχοι, για όσα δευτερόλεπτα διαρκούν και μετά μοντάρεται άλλο πλάνο. Είχε κάποιο ρόλο στο γλέντι προ αμνημονεύτων χρόνων.

Τη λέξη «πολογιαστός» και τη σημασία της τη ξέρουμε αλλά δε νομίζω να υπάρχουν πολλοί που θα αναγνώριζαν το συγκεκριμένο σκοπό σαν τέτοιο σήμερα, ή ακόμα και την εποχή της κηδείας (1990).

1 «Μου αρέσει»