Αγωνιστές του '21, Κουτσαβάκηδες και Ζεϋμπέκοι

Αγωνιστές του '21, Κουτσαβάκηδες και Ζεϋμπέκοι

Του Δρ. Δημήτρης Σταθακόπουλος - Δρ. Παντείου Πανεπιστημίου - Οθωμανολόγος

Από που βγήκε το όνομα κουτσαβάκι. Ποια ήταν τα χαρακτηριστικά τους. Ποια η σχέση των ζεϋμπέκιδων με το Ζεϋμπέκικο χορό; Είναι ελληνικός ή τούρκικος; Πώς πρέπει να χορεύεται.


Κουτσαβάκης ξαποσταίνει δίπλα στον Πύργο των Αέρηδων. Ίσως η μόνη σωζόμενη φωτογραφία κουτσαβάκη, προέρχεται από τμήμα φωτογραφίας του Πύργου των Αέρηδων από το 1880.

Ι. Το Περπάτημα των αγωνιστών του ’21 και οι Κουτσαβάκηδες

Μεγάλη αναφορά γινόταν παλαιότερα στους Κουτσαβάκηδες της συνοικίας του Ψυρρή (ενίοτε και Ψειρή ή Ψυρή ) στην παλιά Αθήνα, στο δεύτερο μισό του 19ου αιώνα. Για το ποίοι ήταν οι Κουτσαβάκηδες και τις συνήθειές τους έχουν γραφτεί πολλά και αναπαραχθεί - πλέον - στο διαδίκτυο ακόμα περισσότερα, οπότε δεν θα τα αναπαράγω και στο παρόν.

Κατ’ άλλους το όνομά τους προέρχεται από το «κουτσά + βαίνω », λόγω του ιδιαίτερου γυρτού λικνιστού βαδίσματός τους που έμοιαζε σαν να κουτσαίνουν – όνομα που προφανώς τους έδωσε κάποιος Λόγιος που τους παρατηρούσε -, ενώ κατ’ άλλους το όνομά τους προέρχεται από το Δημήτριο ( Μήτσο ) Κουτσαβάκη, υπαξιωματικό του Οθωνικού στρατού, ο οποίος ήταν «παλληκαράς» και ευέξαπτος.

Στο παρόν θα σταθώ στην ιδιαιτερότητα του βαδίσματός τους και θα πιθανολογήσω την προέλευσή του, που μάλλον ανάγεται σε παλαιές εποχές – τουλάχιστον των αγωνιστών του 1821 -, ή σε ακόμα παλαιότερες, της εποχής του γενιτσαρισμού.

Πλέον των άλλων γνωστών καταγεγραμμένων ενδυματολογικών συνηθειών, είχαν πλούσια μαλλιά, αλειμμένα με λίπος (ένα είδος πρώιμης μπριγιαντίνης) που η φράντζα και οι αφέλειες, τους έκρυβαν σχεδόν τα μάτια. Μεγάλο και πλούσιο μουστάκι γυριστό/ τσιγκελωτό, ενώ τα παπούτσια τους ήταν δερμάτινα «τριζάτα», στιβάλια με ψηλό τακούνι, τόσο ούτως ώστε από κάτω να περνάει ένα «ποντίκι» (!!) όπως αναφέρει ο Ηλ. Πετρόπουλος. Στις άκρες τους ήταν μυτερά και ελαφρώς γυριστά προς τα πάνω μοιάζοντας με τα παλιά τσαρούχια (χωρίς φούντα), – αν και ήταν μποτίνια με λάστιχο και όχι με κορδόνια. Την ώρα της σχόλης και του καφέ , ή του ποτού, συνήθως καθόντουσαν με το ένα πόδι πάνω στο άλλο και έβγαζαν το παπούτσι (pabuç στα τούρκικα) του ανεβασμένου ποδιού έχοντας το «πέλμα ανυπόδητον» (μια συνήθεια που παραπέμπει στους γενίτσαρους βλ. σχετική γκραβούρα).

image

Ας δούμε τώρα το λικνιστό γυρτό βάδισμά τους που έδινε την εντύπωση του «κουτσού» και να πιθανολογήσουμε την καταγωγή της συνήθειας αυτής , καθώς και όλης της εμφάνισής τους με τα πλούσια μαλλιά και το μουστάκι.

Όπως αναφέρει ο Ιωάννης Φιλήμων (Γραμματέας του επιτελείου του Δημ. Υψηλάντη) στο έργο του: Δοκίμιον ιστορικόν περί της ελληνικής Επαναστάσεως, T.3ος, Αθήνα 1860 σελ. λε’ :

Δηλαδή: Την εποχή του αγώνα του ’21, στους αγωνιστές άρεσε (ηγαπάτο), η παχειά και μακριά κόμη (μαλλιά), ενώ όποιος είχε τέτοια εμφάνιση θεωρείτο «ανδριστής» δηλ. «πολύ άντρας» . Όσοι, ήθελαν να επιδείξουν την ανδρεία τους αυτή (επιδεικνύμενοι επί ανδρεία) λίκνιζαν γυρτά τη μέση τους και το αριστερό τους χέρι την ώρα που βάδιζαν (παρασείειν είθιζον την οσφύν και την αριστεράν χείρα βαδίζοντες).

Επομένως το βάδισμα των Κουτσαβάκηδων, πιθανολογείται σφόδρα ν’ ανάγεται στο ανδροπρεπές βάδισμα των αγωνιστών του ’21 , που γενεαλογικά ήταν παππούδες ή πατεράδες τους, ενώ δεν θεωρώ καθόλου τυχαία την εμμονή των Κουτσαβάκηδων να συχνάζουν στην Πλατεία Ηρώων (του ’21) στου Ψυρρή, μιάς και ήταν σημείο αναφοράς στους «ανδριστές» παππούδες και πατεράδες τους στους οποίους ήθελαν να μοιάζουν, τουλάχιστον στην φαινομενική ανδροπρέπεια ( σημ.: Η ανδροπρέπεια του ευθυτενή βαυαρικού τύπου ευγενή αξιωματικού που υιοθέτησαν και έλληνες αξιωματικοί , που συνίστατο στο ατσαλάκωτο, στην πρόσκληση/ πρόκληση με το γάντι για μονομαχία, δεν υπήρχε στην παράδοση των αγωνιστών του ’21, ούτε των μετέπειτα Κουτσαβάκηδων ).

Ένας Λόγιος σαν τον Ιωάννη Φιλήμονα, ή κάποιος άλλος σύγχρονός του, βλέποντας αυτή τη συνήθεια – και σύμφωνα με την παραπάνω περιγραφή - είναι πιθανόν το: «παρασείειν είθιζον την οσφύν και την αριστεράν χείρα βαδίζοντες» να το είπε κάποια στιγμή πιο σύντομα ως « κουτσά +βαίνοντες » και έτσι να προέκυψε ο όρος Κουτσαβάκης.

Αν ισχύουν τα παραπάνω, πιθανόν ο Δημήτριος ( Μήτσος) Κουτσαβάκης, έλαβε το επώνυμό του ως παρατσούκλι λόγω του «κουτσού βαδίσματος» που έκανε , ως «επιδεικνυόμενος επί ανδρεία», παρά να πήραν οι Κουτσαβάκηδες το όνομά τους από αυτόν.

Σε κάθε περίπτωση η ιστορία της Κουτσαβακικής συμπεριφοράς, απ’ ότι φαίνεται πάει πολύ πιο πίσω από τους Κουτσαβάκηδες του δεύτερου μισού του 19ου αιώνα και είναι ένα ωραίο ιστορικο-λαογραφικό πεδίο έρευνας.

ΙΙ. ΟΙ Ζεϋμπέκοι

Για την φυλή των Ζεϋμπέκων (Ζεϋμπέκηδων) Zeybek(ler) έχουν γραφτεί πολλά, ευκολοπροσβάσιμα πλέον στο διαδίκτυο.

Αυτά που αναφέρονται στη wikipedia και στο 24grammata είναι κατά σωστά, δεδομένου ότι υπάρχουν και πολλά άλλα sites ή blogs που γράφουν μυθοπλασίες ή αστικούς μύθους.

Το πιό σημαντικό βιβλίο που έχει γραφτεί στην Ελλάδα είναι του Θωμά Κοροβίνη (βλ.φωτο ), που αναφέρεται σε θρακοΦρυγική καταγωγή τους, τιμώντας το Δία (Ζεύς) και στη συνέχεια εκτουρκισμό τους.

image
ΟΙ ΖΕΪΜΠΕΚΟΙ ΤΗΣ ΜΙΚΡΑΣ ΑΣΙΑΣ - ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΑΓΡΑ

Εν τούτοις η Τούρκικη βιβλιογραφία έχει πολλές αμφιβολίες για την καταγωγή τους.

Ενίοτε αναφέρεται σε αμιγώς κεντροασιατική Τουρκική καταγωγή, άλλοτε σε φυλές του Αιγαίου που τιμούσαν τον Βάκχο (εξ ου και το κεφαλοδέσι που μοιάζει σαν να έχουν τσαμπιά με σταφύλια στο κεφάλι, τα δε βήματα των χορών τους είναι σαν να πατούν σταφύλια στο πατητήρι κ.ά ).

Ακόμα μεγαλύτερη όμως είναι η αντιγνωμία αναφορικά με το συμβολισμό των 9άσημων ρυθμικών χορών τους που παιζόντουσαν κυρίως με ζουρνάδες και νταούλια και ταμπουράδες/σάζια.


Φωτογραφία αρχείο - Τουρκία Ζεϊμπέκιδες

- Τι συμβολίζει ο χορός ή οι χοροί των Ζεϋμπέκων ( Ζεϋμπέκηδων ) τα ομαδικά ή ατομικά Zeybekler ;

1) Τιμούν το Βάκχο ;
2) Τιμούν το Δία ( Ζεύς ) ;
3) Μιμούνται πανάρχαιες τελετές με βάση τον Kartal ( αετό/αητό ) ιερό πουλί του θεού Tanri Κεραυνού των Σαμάνων προϊσλάμ Τούρκων; αλλά και το ιερό πουλί του Δία (Ζεύς) ;

Κατά την ταπεινή μου άποψη συνδυάζονται όλα τα στοιχεία.


Δύο Ζεϊμπέκοι με την παραδοσιακή φορεσιά τους (1873)

Όντως οι Ζεϋμπέκοι είχαν Βακχική εμφάνιση και τρόπο ζωής, Απελάτες/Κλέφτες στα βουνά της Μ.Ασίας , αλλά οι χοροί τους καταφανώς μιμούνται τις κινήσεις του ιερού Kartal αετού/αητού.

Επομένως ο Ζεϋμπέκικος χορός, είτε αλά Τούρκα, είτε αλά Γκρέκα είναι ένας περήφανος ιερός/μυστικός αετήσιος χορός.

Παράκληση να μην χορεύεται μπαλετικά, αλλά με ενσυναίσθηση.


Πηγή: Huffington Post

3 Likes

Πρωτόγονο άρθρο.

Αναμενόμενο για Huffington, αλλά απογοητευτικό για πτυχιούχο (πόσο μάλλον διδάκτορα).

Χωρίς να πιάσουμε όλες τις ανελλήνιστες διατυπώσεις και ορθογραφίες, όλη την εμμονή σε προεπιστημονικές πεποιθήσεις κλπ., ας δούμε ένα βαρβάτο παράδειγμα μεθοδολογικού σφάλματος:

Από πού κι ως πού λαμβάνεται ως δεδομένο ότι κάτι συμβολίζει; Ο κόσμος πρώτα ρωτάει «συμβολίζει κάτι ή όχι;», κι αν αποδείξει τεκμηριωμένα ότι ναι, τότε προχωράει στο δεύτερο ερώτημα, τι συμβολίζει.

4 Likes

Έχω γράψει αρκετά για τον ζεϊμπέκικο, σχετικά εύκολα προσβάσιμα, καλύτερα ας σιωπήσω λοιπόν… Μία μόνο, δευτερεύουσας σημασίας παρατήρηση:

Ευθυτενούς παρακαλώ, και ευγενούς! Μάτι βγάζουν…

3 Likes

Αυτός ο τύπος υποδήματος συνηθίζεται κι εδώ στην Κρήτη, και ονομάζεται «στιβάνι σαν το μπουκάλι του Ζαρού», γιατί υπάρχουν και άλλα στιβάνια, ίσια.

1 Like

Μπορείς να βαίνεις κουτσά ( * ) με Ζαρομπούκαλο; Γιατί αν όχι, τότε αυτά τα στιβάνια για Κρητικούς μπορεί να κάνουν, για Ζεϊμπέκους όμως, όχι!

(χορογραφημένο κάργα, πάντως, το «στιγμιότυπο»…)

( * ) που, κανονικά, κουτσώς με περισπωμένη θα έπρεπε να γράφεται, την εποχή εκείνη, αλλά θα μας έβγαινε ο κουτσαβάκης, κουτσωβάκης και θα χάλαγε τη σούπα!

Επειδή ήμουν του πραχτικού και όχι του κλασσικού στο λύκειο, έχω μια ερώτηση. Στα αρχαία, αν μια λέξη ήταν παράγωγο ή σύνθετο του Δία, ξεκινούσε με τη ρίζα Δια-, ή με Ζευ- ;

Στα αρχαία η λέξη Δίας συναντάται ως Ζεύς, βάσει αυτού θα βγουν τα παράγωγα. Το -δια- θα θεωρηθεί πρόθεση ή εμπρόθετος προσδιορισμός αναλόγως τη χρήση.

Όχι.

Η μορφή με ζήτα της ονομαστικής, ο (Διεύς>)Ζευς, απαντά αποκλειστικά στο ίδιο το όνομα του θεού. Όλα τα παράγωγα και σύνθετα ακολουθούν τη μορφή με δι- της γενικής: του Διός, τω Διί, τον Δία, δίος (=θεϊκός), διο-[διάφορα].

Η πρόθεση διά δεν έχει σχέση,συμπτωματικά μοιάζει.

Δύο χοντρά λάθη που κάνουν όσοι προσπαθούν να συνδέσουν το ζεϊμπέκικο με τον Δία είναι:
α) Αυτό ακριβώς παραπάνω. Κάθε σχολική γραμματική αρχαίων (δε χρειάζονται πιο εξειδικευμένα γλωσσολογικά έργα) εξηγεί ότι, όποτε μια λέξη εμφανίζει άλλο θέμα στην ονομαστική και άλλο στη γενική, τα παράγωγα βγαίνουν από το θέμα της γενικής. Ο ρήτωρ (ωμέγα), του ρήτορος (όμικρον): ρητορική, ρητορεύω, με όμικρον.
β) Ότι μπερδεύονται με το y του τούρκικου zeybek. Ενώ στα λατινικά το y αντιστοιχεί πάντοτε στο ελληνικό ύψιλον, και σε ορισμένες νεότερες λατινογενείς γλώσσες (γαλλικά) ή και μη λατινογενείς που επηρεάζονται όμως από τα λατινικά (αγγλικά, γερμανικά) μπορεί πάλι να συμβαίνει το ίδιο (Υάκινθος > Hyacinthus > Hyacinth), στα τούρκικα το y είναι εντελώς διαφορετικό πράγμα, είναι ένας δικός τους φθόγγος που τον γράφουν έτσι για λόγους φωνολογικούς και όχι ετυμολογικούς. Από την τουρκική ορθογραφία zeybek επηρεάστηκαν επιπόλαια ορισμένοι παλιότεροι Έλληνες κι έγραψαν κι αυτοί «ζεϋμπέκικο», αλλά αυτό το ύψιλον δεν έχει και ούτε θα μπορούσε να έχει σχέση με οποιαδήποτε ελληνική ρίζα που να περιλαμβάνει «ευ» όπως ο Ζευς. (Που και πάλι, εδώ το «ευ» δεν ανήκει στη ρίζα!)

Για κάποιον ανεξήγητο λόγο, άνθρωποι που άμα αρρωστήσουν απευθύνονται στον γιατρό κι όχι στον εαυτό τους, και άμα τους χαλάσει το αυτοκίνητο πάνε στο συνεργείο, για γλωσσολογικά ζητήματα δεν κοιτάνε τι λέει η γλωσσολογία αλλά αποφασίζουν μόνοι τους.

4 Likes

Για το ότι αν το ζεϊμπέκικο βγαίνει από το Ζευς δεν πήρα θέση Περικλή γιατί έχουν ξαναγραφει και σε άλλα νήματα παλιότερα.
Οσο για το αρχαίο που είπα, για την κλίση συμφωνώ αν και λέξεις παράγωγες με πρόθεμα δια πρέπει να είναι κι αυτές περιορισμένες…

Λέξεις με πρώτο συνθετικό (δεν είναι πρόθεμα) το Δι- του ονόματος Δίας, όσο μπορώ να σκεφτώ, είναι πράγματι λίγες, κυρίως κύρια ονόματα (Διόδωρος κλπ.).

Αλλά λέξεις με το ίδιο πρώτο συνθετικό στη μορφή Ζευ- δεν τίθεται θέμα αν είναι λίγες ή πολλές: είναι απλώς αδύνατον να υπάρξουν.

Άλλωστε, εξίσου αδύνατον είναι να υπάρξει αρχαία ελληνική λέξη από μπ- (αναφέρομαι τώρα στο δεύτερο συνθετικό).

1 Like

Το έχω ξαναπεί αρκετές φορές εδώ στο φόρουμ, να το ξαναματαπώ άλλη μία.

Οι λέξεις Ζεύς, Δίας, Θεός, Deus και βεβαίως Dio, Dios, Dieux Dia κλπ. κλπ. κλπ. προέρχονται από τη σανσκριτική λέξη Diaeus που σημαίνει ουρανός. Ο αρχηγός των θεών στο σανσκριτικό Πάνθεον ήταν ο Ουρανός. Τα σύμφωνα Ζ, Δ, Θ (και Σ) είναι συγγενικά και συχνά εναλάσσονται μεταξύ τους. Ζεν σέλω θα προφέρει ένα νήπιο που ακόμα δεν έχει μάθει τη σωστή εκφορά του Δεν θέλω, και εκατοντάδες ακόμα παραδείγματα σε όλες της γλώσσες (οι γλωσσολογικοί κανόνες ισχύουν ανεξάρτητα από συγκεκριμένες γλώσσες).

6 Likes

Μάλλον όλες αυτές οι γλώσσες το πήραν από τον θεωρητικό κοινό τους πρόγονο, την πρωτο-Ινδοευρωπαϊκή γλώσσα. Πάντως η φρυγική φαίνεται ότι δεν είχε την ονομαστική Ζευς (η ελληνική βικιπαίδεια τα λέει λίγο μπερδεμένα, στο αγγλικό κείμενο είναι πιο ξεκάθαρο) . Άρα λέξη με πρώτο συνθετικό Ζευ από το όνομα του θεού δε γίνεται ούτε στα αρχαία ελληνικά, ούτε στα φρυγικά.

1 Like

Ναι, ακριβώς αυτό.


Επειδή μπορεί να μην το ξέρουν όλοι, ας διευκρινίσουμε ότι «Ζευς» δεν είναι άλλο όνομα για τον Δία, ούτε άλλη μορφή του ονόματός του. Ένα όνομα είχε μόνο, το ίδιο με το οποίο τον αποκαλούμε και σήμερα, αλλά με ανώμαλη ονομαστική και κλητική: ο Ζευς, του Διός…, τον Δία…, ω Ζευ.

2 Likes

Όχι μάλλον, σίγουρα, και δεν είναι θεωρητικά πρόγονος τα σανσκριτικά, το βλέπουμε στην πράξη. Υπάρχουν πολλά παραδείγματα, εκτός απ’ το θεό:

Πατήρ, pater, Vater, father, padre, ….

Μήτηρ, mater, Mutter, mother, madre, …

Θυγάτηρ, Tochter, daughter

Νέος, novo, Neu, new, novi (σλαβικές), …

Θύρ, Tür (παλαιογερμανικάThür), door. …
Νύξ, noctis, Nacht, night, notte, …

κλπ. κλπ, όρεξη να ΄χεις να ψάχνεις….

Είναι κατά ένα τρόπο, ένας διαφορετικός τρόπος εκφοράς. Παίζουν μεταξύ τους, όπως έλεγα και παραπάνω, τα ζ, δ, θ. επειδή όμως η ελληνική γλώσσα δουλεύτηκε πολύ και δουλεύτηκε νωρίς, οριστικοποιήθηκαν οι διαφορετικές (αλλά από μία, κοινή βάση ορμώμενες) εκφορές σε συγκεκριμένες πτώσεις.

3 Likes

Όχι τα σανσκριτικά, τα πρωτοϊνδοευρωπαϊκά. Τα σανσκριτικά, γλώσσα απολύτως γνωστή και τεκμηριωμένη, προέρχονται -από κοινού με με τα ελληνικά, τα πρωτογερμανικά, τα λατινικά κλπ.- από την υποθετική πρωτοϊνδοευρωπαϊκή γλώσσα, η οποία δεν τεκμηριώνεται γιατί τοποθετείται στην προϊστορία (πριν τη γραφή) αλλά μόνο εικάζεται η μορφή της και η ίδια η ύπαρξή της.

4 Likes

Ναι, σωστά, εγώ μπερδεύτηκα.

Τα μπέρδεψα κι εγώ. Κατ’ ακρίβεια η ονομαστική δεν υπάρχει πουθενά σε φρυγική επιγραφή, οπότε δεν ξέρουμε πως ήταν.

The Greek theonym Zeus appears in Phrygian with the stem Ti- (genitive Tios = Greek Dios , from earlier *Diwos ; the nominative is unattested)

Εγώ εδώ θα κολλούσα. Αν αυτός ο άνθρωπος έχει διδακτορικό στην Οθωμανολογία, δεν ασχολήθηκε με την ετυμολογία νεοελληνικών λέξεων από τα οθωμανικά τουρκικά, ή οθωμανικών λέξεων από π.χ. τα περσικά ή τα αραβικά; Δεν ξέρει να ανοίξει ένα ετυμολογικό λεξικό π.χ. και να δει τι άλλες λέξεις ξεκινούν από ζευ- ; Και το σημαντικότερο για έναν επιστήμονα, δεν έχει επίγνωση του βαθμού της άγνοιας του σε θέματα εκτός του αντικειμένου του;

2 Likes

Ακριβώς το ίδιο τμήμα φωτογραφίας το ξαναβρίσκω σε άρθρο του Σταύρου Κ. στην Κλίκα, αλλά με ακριβέστερη τεκμηρίωση (αναφέρομαι στην τελευταία φράση):

Η μοναδική, μέχρι στιγμής, σωζόμενη φωτογραφία αυθεντικού κουτσαβάκη του 19ου αιώνα, τραβηγμένη έξω από τις φυλακές του Μεντρεσέ, στο Μοναστηράκι (αρχείο Χάρη Γιακουμή)

Καλά, δεν ξέρω, μπορεί και να 'ναι καμιά φωτογραφία που κυκλοφορεί αβέρτα στο διαδίκτυο, όπως μερικές γνωστές ρεμπετοφωτογραφίες.

2 Likes

αυτή πάντως, με το χαρακτηριστικό κρασοβάρελο, έχει μεγάλη διάδοση.

… και βεβαίως, ο τύπος δεν ξαποσταίνει, ποζάρει κανονικότατα.

1 Like