Το κόκκινο μαντίλι (του Τσιτσάνη)

(ενημερωση)

Ενημερωσι: http://www.rebetiko.gr/

''Η παρουσιάσεις προσώπων του ρεμπέτικου τραγουδιού συνεχίζονται με τον Απόστολο Χατζηχρήστο.

Το κείμενο είναι του κ. Σάκη Πάπιστα. Τον ευχαριστούμε πολύ.

Στο rebetiko.gr ξεκινά μια σειρά παρουσιάσεων προσώπων του ρεμπέτικου τραγουδιού.

Κάθε σημείωμα πλαισιώνεται από εκτενή βιογραφικά στοιχεία, φωτογραφικό υλικό και μέρος της εργογραφίας.

Η σειρά ξεκινά με κείμενα που μας παραχώρησε ευγενικά ο κ. Σάκης Πάπιστας. Τον ευχαριστούμε και ευχόμαστε να τον ακολουθήσουν και άλλοι.

Ξεκινάμε με τον Μανόλη Χιώτη.’’

(Σ. Λαμπρόπουλος)

Αιντε παλι,

Αυτός που έστειλε το προηγούμενο μήνυμα θα έπρεπε να γνωρίζει πως σ 'αυτό το forum έχουν ήδη παρουσιαστεί τα κείμενα του Σάκη.

“Αιντε πάλι”;
Τι έγινε ρε παιδιά;

Στα πρώτα μηνύματα αυτής της πολυδαίδαλης συζήτησης, το ερώτημα ήταν «πώς να εξηγήσω σε ανθρώπους ξένης χώρας τι σημαίνουν οι στίχοι:

Αυτή η καρδιά που πλήγωσες στάζει ακόμα αίμα,
κι έβαψα το μαντίλι μου και το ‘στειλα σ’ εσένα.

Για την καρδιά που έσφαξες δε θέλω εγώ να κλάψεις,
κράτησε το μαντίλι μου τα χείλη σου να βάψεις. […]»

Ο ένας, Έλληνας, το μετέφρασε σε Γερμανούς και δεν κατάλαβαν τίποτε. Η άλλη είναι Γερμανίδα η ίδια, με πολύ καλή γνώση των ελληνικών, αλλά και πάλι δεν κατάλαβε. Βγήκε λοιπόν το συμπέρασμα ότι το εμπόδιο δεν είναι η γλώσσα, αλλά η παράδοση κάθε συγκεκριμένου λαού σε μεταφορές και άλλα ποιητικά τεχνάσματα.

Αναφέρθηκαν και άλλες περιπτώσεις, κυρίως από το δημοτικό τραγούδι, όπου το κείμενο στη στενή του κυριολεξία μοιάζει ανόητο, αλλά ο Έλληνας δε δυσκολεύεται καθόλου να περάσει στη μεταφορική του ανάγνωση και να το απολαύσει. Μεταξύ άλλων αναφέρθηκαν το «Κόκκιν’ αχείλι φίλησα» και ο τσιτσανικός αλλά δημοτικής προέλευσης στίχος «Άσπρο πουκάμισο φορώ».

Για μένα είναι προφανές ότι ο λόγος που τα καταλαβαίνουν οι Έλληνες είναι επειδή έχουν ξανακούσει πολλά παρόμοια. Αυτό ακριβώς σημαίνει «παράδοση κάθε συγκεκριμένου λαού σε μεταφορές και άλλα ποιητικά τεχνάσματα».

Ο λόγος που το ανακινώ είναι ότι από το 2003 που έγινε η συζήτηση μέχρι σήμερα μεσολάβησε η έκδοση ενός βιβλίου που ρίχνει φως σε τέτοια ζητήματα:

Μπουκάλας, Παντελής, Το αίμα της Αγάπης - Ο πόθος και ο φόνος στη δημοτική ποίηση («Πιάνω γραφή να γράψω: Δοκίμια για το δημοτικό τραγούδι» #2), Άγρα 2017.

http://www.biblionet.gr/book/223151/Το_αίμα_της_αγάπης

Με κέντρο το δημοτικό τραγούδι, αλλά και με εξακτινώσεις προς το λαϊκό, τη λόγϊα ποίηση, ακόμη και την αρχαία ή την ξένη λογοτεχνία, ο Μπουκάλας αποδελτιώνει με εξαντλητική πληρότητα όλες τις εμφανίσεις τέτοιων αιματηρών μοτίβων, τις κατατάσσει και τις συγκρίνει.

Ο Μπουκάλας αναφέρει το συγκεκριμένο τραγούδι του Τσιτσάνη (σελ. 494). Δεν κάνει κάποια ιδιαίτερη ανάλυση, έχει όμως ενδιαφέρον το εξής σχόλιο:

Καθοριστική κι εδώ η μεσολάβηση του μαντιλιού, όπως στα τραγούδια «Κόκκιν’ αχείλι» και «του Δήμου».

Θυμίζω το τραγούδι του Δήμου:

Αυτά τα μάτια (Δήμο μ’) τα 'μορφα, τα φρύδια τα γραμμένα,
αυτά με κάνουν κι αρρωστώ, με κάνουν κι αποθαίνω.
Για βγάλε το σπαθάκι σου και βάλ’ το στην καρδιά μου
και μάσε και το γαίμα μου σ’ ένα φτενό μαντίλι,
και σύρε στα εννιά χωριά, στα δεκαπέντε κάστρα,
κι αν σε ρωτήσουν τ’ είν’ αυτό - το αίμα της αγάπης.

(Πρόκειται για το τραγούδι απ’ όπου είναι δανεισμένος και ο τίτλος του βιβλίου.)

Παρακάτω, γίνεται συσχετισμός με τα εξής τραγούδια ή αποσπάσματα:

Βάρει μου με το στιλέτο / κι όσο αίμα βγάλω πιε το

(Αναφέρεται ως ζακυνθινό και σκυριανό, εγώ όμως από κάπου το ξέρω και σαν ρεμπέτικο. Σχολιάζεται ότι εδώ το χυμένο αίμα θα υψωθεί σε μεταλαβιά.)

και:

Το αίμα τση καρδούλας μου θα βάλω στο ποτήρι
να σου το βάλω να το πιεις, να μη χαλάς χατήρι.

(Νάξου)

Αλλού (σελ. 169), με αφορμή ένα άλλο δημώδες δίστιχο, «Έβγα στο παραθύρι να δεις τι γίνεται / το αίμα της καρδιάς μου για σένα χύνεται», υποσημειώνεται:

Κληρονομημένο ή όχι από τη δημοτική ποίηση, το αίμα της καρδιάς, ό,τι πολυτιμότερο, κυκλοφορεί και στο λαϊκό τραγούδι. Δύο δείγματα εδώ:

Να σου 'στελνα ένα δάκρυ της ματιάς μου,
μια στάλα από το αίμα της καρδιάς μου,
κι ύστερα ας πεθάνω.
Ζωή χωρίς αγάπη,
τι να την κάνω;

(Στίχοι και μουσική Β. Τσιτσάνης) [… και ένα άλλο του Κολοκοτρώνη]

(σελ. 608, υποσ. 215)

Να προσθέσω εκ περιουσίας κι άλλα δύο γνωστά ρεμπέτικα μουρμούρικα δίστιχα:

Τράβα μαχαίρι, δώσ’ μου μια / και πλήγωσέ με στην καρδιά
και
Τράβα μαχαίρι, δώσ’ μου τρεις / για το χατήρι της μικρής.

Πιθανότατα να τα έχει ήδη κι ο Μπουκάλας, αλλά δεν ξέρω πώς να το τσεκάρω (το βιβλίο είναι αχανές, όπως φαίνεται και από τους αριθμούς σελίδων και υποσημειώσεων που έδωσα!).

Και, τέλος, ένα τσάκισμα που είναι μονός στίχος, όχι δίστιχο, σε καλύμνικο σκοπό: τράβα μαχαίρι, βάρει μου (παρεμβάλλεται ανάμεσα στις συλλαβές άλλων διστίχων).

Οπότε, πράγματι τεκμηριώνεται η αίσθηση ότι στην ελληνόφωνη λαϊκή ποίηση τέτοιες απροσδόκητα αιμοσταγείς ερωτικές αναφορές αποτελούν κοινό ποιητικό τόπο.

1 Like

Το μοτίβο του χυμένου υγρού επεκτείνεται, σε κάποιες περιπτώσεις, και σε άλλα υγρά, που μάλιστα δεν βάφουν μαντήλια ή ωκεανούς (φυσικά το αίμα δεν λείπει απ’ την ιστορία). Θα αναφέρω, για όσους δεν την ξέρουν, την ιστορία με τους δύο Κρητικούς που πάνε σε γειτονικό χωριό να γεμίσουν και να φέρουν δυό ασκιά λάδι.

Στο μονοπάτι της επιστροφής, με τα δυό φουσκωμένα ασκιά δεμένα πάνω στο σαμάρι του γάϊδαρου, ένα φοβισμένο βατραχάκι την κάνει όσο γρηγορότερα μπορεί. Λέει ο ένας: - Αφορδακός ήνταν! Ο άλλος: Όι, εν ήνταν! Όι ήνταν, όι δεν ήνταν, βγάζει ο πρώτος το σουγιαδάκι του, στήνεται θεατρικά, δίνει μια γερή στο ασκί και το λάδι αρχίζει να χύνεται. - Πώς shύνεται το λάδι; Ετσά να shυθεί το αίμα μου, αν δεν ήνταν αφορδακός (το άλλο ασκί πάντα φουσκωμένο). Δεν χάνει καιρό ο δεύτερος, με ανάλογο στήσιμο τρυπάει το δεύτερο ασκί: - Πώς shύνεται τούτο το λάδι; Ετσά να shυθεί το δικό μου το αίμα, αν ήνταν αφορδακός.

(δεν διευκρινίζεται αν έμεινε και λίγο λάδι στα ασκιά, ή το τρύπημα έγινε επίτηδες στο χαμηλότερο σημείο)

1 Like

Ούτε Γκίκας ήταν ούτε Γκανιάς.
Πήγες στην τεβέρνα Γκάνια (παντοπωλείο με δύο τραπέζια και όταν πέρασες απο’κει ήταν μόνον ταβέρνα, με καθημερινό πιάτο, μπακαλιάρο σκορδαλιά). Εκεί πήγαινε και ο Βασίλης Τσιτσάνης. Κάθονταν πάντα στο ίδιο τραπέζι στη γωνιά και όταν μεράκλωνε, σήκωνε το κεφάλι κι έλεγε το περίφημο " Παναγιά κατέβα να σε κεράσω ένα κρασί "

Καλή ώρα σαν τον Γιαννάκη Ιωαννίδη το 1928: “Κατέβα να σε κεράσω Χριστούλη μου!”

1 Like

A post was split to a new topic: Η ιστορική ταβέρνα Γρηγόρη Γκάνια Τρίκαλα

Καλημερα κ απο μενα σε ολους τους Φιλους του Φορουμ.Φιλε system δεν σε υποχρεωσε κανενας να ασχοληθεις με τον Τσιτσανη(ΑΛΛΑ ΦΤΑΝΕΙ.υπαρχουν και αλλοι σημαντικοτατοι συνθετες και στιχουργοι που αξιζουν και απαιτειται να τους αφιερωσουμε καοιες γραμμες (αν οχι τομους ολοκληρους). οπως και να το κανουμε δεν πιστευω οτι ο τσιτσανης δεν ειχε τις μουσικες γνωσεις και τη δεξιοτεχνια ενος ΤΟΥΝΤΑ ενος ΠΕΡΙΣΤΕΡΗ ενος ΣΚΑΡΒΕΛΗ ενος ΠΑΠΑΖΟΓΛΟΥ…)και αν δεν ειχε τη μουσικη παιδεια των παραπανω στους οποιους υποκλινομαι δεν νομιζω οτι ειμαστε ικανοι να το κρινουμε αν και εχω αλλη αποψη δεν θα μπω σ αυτη τη λογικη.Εχω και μια απορια γιατι ψαχνεται τραγουδια του Τσιστανη αν ειναι κλεμενα και οχι αλλων Συνθετων.Δεν θελω να συνεχισω ,καλη συνεχεια στους ειδικους μουσικολογους-ερευνητες.Περιμενω το αρχειο απο το φιλο Σακη Παπιστα και αν δεν φτανει μπορω να ανεβασω αρχεια με τα τραγουδια του ,τα μισιακα και τα χαρισμενα και με τραγουδια που εδωσε και τραγουδισαν αλλοι Μεγαλοι Συνθετες

Στο συγκεκριμένο θέμα, επαναποδόθηκαν οι ιδιοκτησίες των μηνυμάτων στους σωστούς ιδιοκτήτες.

Σε παλιά μηνύματα (τα συγκεκριμένα είναι από το 2003!), πολλές φορές αντί για τον original ιδιοκτήτη φαίνεται ότι το έγραψε ο “system”. Για όσους διατηρούν ακόμη λογαριασμό στο φόρουμ, επαναποδόσαμε την ιδιοκτησία σε αυτούς.

1 Like

Συμπληρώνοντας τον Χρήστο, φίλε Τρικαλινέ:

Το 2003 (εποχή αρκετά πρωτόγονη για το ίντερνετ) μπορεί πράγματι να γινόταν δυσανάλογος λόγος για τον Τσιτσάνη, και οι άλλοι, Τούντας κλπ. που αναφέρει ο άγνωστος σχολιαστής, να ήταν σε σχετική αφάνεια.

Για παράδειγμα, έχει προηγηθεί αυτό το μήνυμα:

Εύλογα καταλαβαίνει κανείς (α) τι επικρατούσε εκείνη την εποχή, (β) ότι σύντομα μετά οι τσιτσανικοί του νήματος θα ξεσπάθωναν εναντίον του συνασπισμού αντιτσιτσανικών και ψιλοτσιτσανικών_αλλά_δεν_τρελαίνομαι_κιόλας - τι άλλο περίμενες δηλαδή; :slight_smile:

2 Likes