Πάντως ιστορικά τα ποντιακά δεν ήταν ένα πράγμα. Το χαρακτηριστικό ύφος που ξέρουμε σήμερα έχει διαμορφωθεί στην Ελλάδα, με βάση το μουσικό ιδίωμα της Τραπεζούντας. Νομίζω ότι πρέπει να συσπειρώθηκαν όλοι οι Πόντιοι γύρω από τον τραπεζουνταίικο κεμεντζέ, που έγινε σύμβολο του Πόντου πιο πολύ επειδή δεν υπήρχε στην Ελλάδα, και άρα όριζε τη διαφορετικότητα των Ποντίων (και συνεκδοχικά τη συλλογική τους ταυτότητα). Γιατί τα άλλα ποντιακά όργανα ήταν ζουρνάς, τσαμπούνα, φλογέρα, κλαρίνο, ούτι, βιολί και ό,τι άλλο υπάρχει κι από δω. (Και ο σπάνιος ποντιακός κεμανές βέβαια…)
Edit: στην παραπάνω φωτογραφία, με το ρεμπάπι κλπ., ο κεμανες είναι σχεδόν ίδιος με την ποσέτ του εναρκτήριου μηνύματος της συζήτησης!
Χμ… Υπήρξε κάποια εποχή που η συντηρητική ως τότε Κωνσταντινούπολη έκανε ένα άνιγμα προς τη δυτική μουσική. Θυμάμαι ότι το είχαμε συζητήσει κι εδώ, με τον Ντονιτσέτι πασά…
Υπήρξε και ανάλογο άνοιγμα προς τον δυτικό χορό; Άνοιξαν χοροδιδασκαλεία; Αν μετακλήθηκαν Ευρωπαίοι χοροδιδάσκαλοι, κι έφεραν και τις ποσέτ τους, μπορεί αυτές να άφησαν κάποιο αποτύπωμα.
Η σημαντική αλλαγή ήταν στη στρατιωτική μουσική, από τους ζουρνάδες και τα νταούλια στη φιλαρμονική. Επιπλέον έχουμε π.χ. τη λατέρνα γύρω στο 1880 ( Αρμάος Λατέρνα - Η λατέρνα ), και το υβριδικό στυλ οπερέττας του Τσουχατζιάν (1875). Οι πολίτες πάντως διάβαζαν γαλλικά ρομάντζα ήδη από το 18ο αιώνα, και γράφονταν ελληνικά αντίστοιχα, έρωτος αποτελεσματα κλπ.
Κάποιο είδος κεμανέ, σε άγνωστή μου χώρα στον Καύκασο (βλέπω την ένδειξη kafkasvideo.net στον τίτλο, ο οποίος κατά τα άλλα είναι στα τούρκικα, αλλά τα σχόλια στα ρώσικα, =???), σε συμπαθητικό παρεΐστικο ενσταντανέ μέσα στην γκαρσονιέρα που τους χωράει όλους.
Το τραγούδι αν δεν απατώμαι το 'χουμε και στα ελληνικά. Πρωτοψάλτη; Αρβανιτάκη;
Κεμανές με δέκα χορδές συνολικά (υποθέτω 5+5, αλλά μπορεί και όχι) σε φολκλορική αναπαράσταση καππαδόκικων, ΕΡΤ 2003. Όχι πως οργανολογικά έχουμε τίποτε να μάθουμε από εδώ, αλλά ο μουσικός ποιος είναι;
Ο εικονολήπτης της εκπομπής ασχολείται ελάχιστα με τους οργανοπαίχτες. Χρειάστηκε να δω τρία βίντεο για να πετύχω ένα που κάπως να φαίνεται ο κεμανετζής για πάνω από ένα συνεχόμενο δευτερόλεπτο.
Με τους κεμανέδες ασχολείται (φτιάχνει και παίζει) κι ο Ηλίας Φαχίδης, ένας εξαιρετικά προικισμένος μουσικός που όμως δε φαίνεται να έχει καμία δημόσια παρουσία στο ίντερνετ.
Κεμανές του Ηλία Φαχίδη (πηγή: Κατιούσα 2018, βλ. και εδώ στο φόρουμ).
Ο Ηλίας τούς κάνει με 4+4, 5+5 ή 6+6 χορδές και σε ποικίλα κουρδίσματα. Απ’ όσο ξέρω δεν ασχολείται ιδιαίτερα να παίζει καππαδόκικα, μάλλον ουδέτερα χρησιμοποιεί τον κεμανέ, σαν ένα πιο εύκολο βιολί που μπορεί να παίξει οτιδήποτε. Ομολογουμένως είναι περίεργο που δεν έχει ασχοληθεί περισσότερος κόσμος με τον κεμανέ μ’ αυτό τον τρόπο, είναι εξαιρετικά αβανταδόρικος.
όντως έχει και κάποιες τέτοιες δυνατότητες ως μελωδικό όργανο, ειδικά άμα το κουρδίσεις ως βιολί αλλα βρίσκω οτι επιστρέφω στους ισοκράτες. Νομίζω είναι η χροιά η ίδια που σε πηγαίνει σε 2χορδίες και εκμετάλευση των συμπαθητικών καθώς σκέτες νότες είναι λίγο στεγνές και μικρες σε όγκο σε σχέση με βιολί.
Εγώ τον διάλεξα 4χορδο με 6 συμπαθητικές. Πολύ το αγαπώ αυτό το όργανο
Στέλιος Γαβράς, παραδοσιακός κατασκευαστής κεμεντζέδων και κεμανέδων, κάπου στην Καβάλα. Το βασικό θέμα του βίντεο είναι η κατασκευή ενός δοξαριού για κεμεντζέ, αλλά για να το δοκιμάσει στο τέλος παίζει κεμανέ (ενδεχομένως γιατί δεν είχε κεμεντζέ πρόχειρο).
Βέβαια τον κεμανέ τον παίζει σαν κεμεντζέ, μ’ ένα κλασικό ποντιακό τραγούδι, της Τρίχας το γεφύρι (~της Άρτας το γιοφύρι). Δεν ξέρω αν πραγματικά ξέρει κεμανέ. Παρά ταύτα δείχνει να ακολουθεί την παλιά προφορική παράδοση, ανεπηρέαστος από αναβιωτικά κινήματα και έντεχνη οργανοποιία. Ο μάστορας είναι Πόντιος.
Ο κεμανές του έχει 4+4 χορδές, όπως οι ποντιακοί κεμανέδες που είδαμε πιο πάνω με τον Γιώργο Πουλαντζακλή, όχι 6+6 που είναι οι καππαδόκικοι του Ανωγειανάκη και του Φορτουνίδη (βίντεο Σαμίου). Αυτό μπορεί να σημαίνει δύο τινά:
α) Δεν είναι καππαδόκικος, παρά τον τίτλο του βίντεο, είναι ποντιακός. Σ’ αυτή την περίπτωση μάλλον και το παίξιμό του θα το θεωρήσουμε έγκυρο.
β) Είναι καππαδόκικος, αν ισχύει η υπόθεση που διατυπώθηκε κάπου παραπάνω ότι ο αριθμός των χορδών είναι ανοιχτός και ότι το όργανο δεν έχει διακριτούς τύπους με άλλο αριθμό χορδών ανά περιοχή.
Σε κάθε περίπτωση, ακούω ένα μπάσο κούρδισμα που μοιάζει με του Πουλαντζακλή (Πόντιου), ενώ ο Φορτουνίδης (Καππαδόκης από τα Φάρασα) κουρδίζει πιο ψηλά. Βασικά τον Φορτουνίδη τον έχω σ’ ένα δίσκο όπου παίζει αλλού βιολί και αλλού κεμανέ, και είναι αδύνατον να ξεχωρίσω ποιο όργανο είναι σε κάθε κομμάτι (ο δίσκος δεν το διευκρινίζει), τόσο πολύ μοιάζει με βιολί ο κεμανές του.
Παρότι η ροή διακόπτεται απο φλύαρες ομιλίες προς ένα μάλλον αδιάφορο κοινό, είναι ένα συγκλονιστικό βίντεο. Ο αριστερόχειρας Ουτίστας παιζει ανάποδο όργανο (μπασσα προς το πάτωμα,πρίμα στο ταβάνι). Ο βιολιτζής συχνά ηγείται και με τη δοξαριά του αλλά και με το πόδι του το οποίο χτυπάει για να κατευθύνει τους υπόλοιπους. Οι χοροί,οι ενδυμασίες και η όλη τελετουργία βγάζει μια μεγαλοπρέπεια και μια ειλικρίνεια.
Αυτές οι εκδηλώσεις πρέπει να ήταν συγκλονιστικά γεγονότα, παρόλο που δεν ξέρω πόσο ήταν έτοιμος τότε ο κόσμος, γύρω στο 1980, να συγκλονιστεί. Φαντάζομαι ότι θα τα παρακολουθούσαν οι συγγενείς και φίλοι των συμμετεχόντων, ελάχιστοι υποψιασμένοι και μερικοί φασαίοι. Αλλά ο Μελίκης εκεί, εργατικό μυρμηγκάκι. Πάλι καλά που τα έγραψε και τα ‘βγαλε σε δίσκους, να περιμένουν το πλήρωμα του χρόνου όπου θα μπορέσουν να βρουν ευήκοα ώτα. Έχω τους περισσότερους δίσκους, κι όποτε τους ξανακούω όλο και ανακαλύπτω κι από κάτι.
Ο Μελίκης εξακολουθεί να κάνει δουλειά, με την εκπομπή «Ο τόπος και το τραγούδι του», που είναι πολλαπλάσια σε ποσότητα και εύρος, αλλά νομίζω ότι οι Λαϊκοί Χειμώνες παραμένουν αξεπέραστοι.
Μα σοβαρά τώρα; Άει στο διάολο, τόσα χρόνια ψαχνόμαστε!
Αυτό σημαίνει ότι το μόνο αυθεντικό ηχητικό ντοκουμέντο του καππαδόκικου κεμανέ είναι το βίντεο της Σαμίου, ξανά με τον Φορτουνίδη. Άγνωστο αν στα ακυκλοφόρητα του θεάτρου Αλάμπρα (Μ. Μερλιέ 1930) ή του ΚΕΕΛ (άπειρες μουσικολαογραφικές αποστολές ανά την Ελλάδα μέσα σε πολλές δεκαετίες) κρύβεται τίποτε ακόμη. Ή του Σίμωνα Καρά (επίσης άπειρος όγκος αδημοσίευτων).
Μετά από όλη αυτή τη συζήτηση με τα ευρήματά της τείνω να καταλήξω ότι ο ελληνικός κεμανές είναι ένα όργανο σχεδόν άγνωστο, με σχεδόν μηδενική τεκμηρίωση, αλλά ότι παράλληλα έχει διάφορα αδερφοξάδερφα σε άλλους λαούς της ευρύτερης περιοχής Καυκάσου, εντελώς άγνωστα σ’ εμάς αλλά ενδεχομένως μελετημένα στις χώρες τους.
Εντωμεταξύ εξακολουθώ να αναρωτιέμαι ποιος είναι ο οργανοπαίχτης στο βίντεο του #25…
Αναζητώντας πληροφορίες για τον Αμανατίδη βρίσκω μεταξύ άλλων ένα παλιότερο νήμα για τον κεμανέ εδώ στο φόρουμ, απ’ όπου μεταφέρω μερικά ενδιαφέροντα βιντεάκια:
Δε νομίζω, ρεαλιστικά να μπορείς να το έχεις ως μοναδικό η βασικό όργανο. Αφορά αυστηρά μια παράδοση και οι πηγές που έχουμε να μελετήσουμε είναι ελάχιστες. Γιατι δε μαθαίνεις ποντιακή η βιολί οπου η μετάβαση θα είναι εύκολη. Αν ήδη παίζεις άλλα όργανα πιθανών να μπορέσεις να μάθεις κεμανέ μόνος σου. Εγώ παίζω βιολί και λίγο Πολίτικη και τεχνικά δε με ζορίζει ο Κεμανές. (το ύφος βέβαια είναι άλλη δουλειά..)
Δε νομίζω να υπάρχουν και πολλά από την καππαδόκικη παράδοση, και μάλιστα του κεμανέ, που να είναι γνωστά και να μπορεί κανείς να τα βρει κάπου ή να τα διδαχτεί. Το βίντεο της Σαμίου παραπάνω με τον Φορτουνίδη φαίνεται να είναι η μοναδική διαθέσιμη καταγραφή παραδοσιακού Καππαδόκη κεμανετζή.
Κατά τον Φορτουνίδη, το όργανο ήταν αποκλειστικά φαρασιώτικο. Άρα ό,τι υπάρχει από Φάρασα, είτε έχει παιχτεί με κεμανέ είτε όχι, θα μπορεί (υποθέτω) να παιχτεί με κεμανέ.
Και τι υπάρχει από Φάρασα;
Η μεγαλύτερη συγκεντρωμένη ποσότητα μουσικής από τα Φάρασα είναι στον δίσκο «Φαρασιώτικος γάμος». Πέραν αυτού, θα υπάρχουν διάφορα σκόρπια από δω κι από κει.
Το παίξιμο του ίδιου του οργάνου, ο βασικός τρόπος να το κάνεις να λαλήσει, δεν είναι τίποτα. Σε σύγκριση μ’ ένα βιολί ή μια λύρα, έχει πολύ πιο εύκολη ανταπόκριση. Το θέμα είναι τι να παίξεις.
Περικλή να σε ρωτήσω: μου κάνει εντύπωση η έλλειψη 9σημων κομματιών σε αυτή την παράδοση. Εδώ ένα βίντεο ζεϊμπέκικου απο το ικόνιο που το βάζουν ως Καππαδοκία αν και δεν το βλέπω ως μέρος του ιδιου ήχου
έχεις πετύχει 9σημα κομμάτια σε αυτή την παράδοση;
Αυτό το ζεϊμπέκικο είναι ο Χορός των μαχαιριών. Μ’ αυτό τον τίτλο είμαι βέβαιος πως θα υπάρχουν πολλές εκτελέσεις. Εγώ το είχα μάθει το 1990-τόσο στο μάθημα σαζιού με τον Μπαραμπούτη, και αν θυμάμαι καλά υπάρχει και στον δίσκο «Ελληνικά όργανα - Σάζι» της FM Records με Παπαπετρόπουλο (τον δάσκαλο του Μπαραμπούτη) και νομίζω και τον ίδιο τον Μπαραμπούτη. Θέλω να πω, στους νεοπαραδοσιακούς κύκλους κυκλοφορούσε από παλιά. Από πού πρωτοέγινε γνωστό, από ποια καταγραφή, δεν το ξέρω.
Υπάρχει κι αυτός ο καρσιλαμάς:
…ο οποίος, αν δεν απατώμαι, έχει κι ένα δικό του όνομα ως σκοπός. Δεν το αναφέρουν εδώ και δεν μπορώ να το θυμηθώ. Τούρκικο νομίζω.
Χμ… Ούτε τη γεωγραφία της Καππαδοκίας και του εκεί ελληνισμού γνωρίζω, ούτε τη μουσικογεωγραφία της. Ως καππαδόκικα έχω ακούσει αρκετά ετερόκλιτα πράγματα. Μάνι μάνι, τραγούδια στην περίεργη ιδιαίτερη καππαδόκικη διάλεκτο, σαν τον Ες-Βασίλη, τραγούδια σε μια άλλη διάλεκτο πολύ πιο κατανοητή και κοντινή στα κοινά ελληνικά, και τραγούδια στα τούρκικα.
Άρα δεν πρέπει να υπήρχε ένα ενιαίο καππαδόκικο μουσικό ιδίωμα αλλά αρκετά επιμέρους, το καθένα με ομοιότητες και επιρροές από / προς τις γειτονικές μουσικές παραδόσεις.
Ε, εντάξει. Εδώ σου λέει Φάρασα, το άλλο είναι από το Ικόνιο.
_________________________________
Τσιφτ, μπράβο!
___________________________________
Edit: Τα κοιτάω τώρα και στον χάρτη. Ικόνιο, Φάρασα. Μεγάλη απόσταση. Δε θα περίμενε κανείς να έχουν τον ίδιο χορό των μαχαιριών!
Άραγε έχουν τίποτε άλλο κοινό; Ή απλώς και τα δύο βρίσκονται στην περιοχή που ιστορικά ονομαζόταν Καππαδοκία; (Ανοιχτή ερώτηση απορίας και άγνοιας, χωρίς υπονοούμενα.)
